Ve kazanan...
George Stevens!
William Wyler.
John Huston.
John Ford.
Bay Frank Capra.
Frank Capra'yı jenerasyonumdaki çoğu kişi gibi ben de Şahane Hayat'la...
YÖNETMEN
...keşfettim.
Capra, duyguları, bir filme yapısal olarak
inşa etme konusunda ustaydı.
Sanırım en çok Frank Capra'nın filmlerinde ağladım
ve diğer yönetmenlere kıyasla en çok onun filmlerinde
düşünmeyi bıraktım.
William Wyler'ın kendisini bir sanatçı olarak gördüğünü düşünmüyorum.
Kamerayı kurunca...
YÖNETMEN
...açı ve kompozisyonlarının
ne kadar sıra dışı olduğunu anlatmak üzere kurmuyordu.
Kamerasını öyle bir kuruyordu ki hikâye daha iyi anlatılıyordu.
Onunla tanışmıştım. Sanırım 60'ların sonlarıydı.
Ona çok hayrandım. O, güç ve otoriteyi ustalıkla kullanan biriydi
ve işinin en iyisiydi.
Üç kez en iyi yönetmen kategorisinde Akademi Ödülü aldı.
Ama hâlâ zarif ve kibardı.
John Huston'a kapılmıştım.
Huston ve Hemingway çok kıyaslanır.
YÖNETMEN
Çünkü Hemingway'de maskülen bir gözüpeklik vardır.
Ama çabuk parlayan karakter özelliğine ve kişisel hayatına rağmen
Houston'da sıra dışı bir zekâ bulunur.
Pek çok sayıda film yapmıştır ve bazıları gerçekten harikadır.
John Ford filmlerini ilk kez okuldaki sinema kulübünde
izlediğimi hatırlıyorum.
YÖNETMEN
O zamana kadar Ford'un çatallanmış bir ünü vardı.
Bir yandan, tartışmalı bir çizgisi olan, muhafazakâr bir tipti.
Öte yandan...
Açılın!
...o sıralar Amerikan sinemasının usta ve auteur yönetmeni olarak
ve elbette hak ettiği şekilde, çok saygı görüyordu.
George Stevens'ın dramlardaki, komedideki
ve müzikallerdeki becerisi eşsizdi.
Kendisine kolay gelen şeyleri yapma eğiliminde değildi.
Sürekli, kendini zorlamak isterdi.
Bu beş film yapımcısı, tüm zamanların en büyük çatışmalarının
yaşandığı zamanlarda oradaydılar.
Sinema en saf hâliyle propaganda malzemesi olarak kullanılabilirdi.
Hitler ve Goebbels, geniş kitleleri kendi fikirleri doğrultusunda
yönlendirmede, sinemanın gücünü anlamışlardı.
Bunların beşi de çok rahat bir hayattan vazgeçmeye
ve ülkelerine en iyi şekilde
hizmet etmeye istekliydi.
Hiçbir senaryonun olmadığı, kimsenin güvenli olacağını bildiği
bir giriş, gelişme ve sonuç yazmadığı
gerçek hayata atılmaya hazırdılar.
Her biri, devasa bir ölçekte,
muazzam müdahalelerde bulunarak
dünyanın gördüğü en büyük savaşa katıldılar.
Bu beş film yapımcısının çektiği belgeseller
Amerikan izleyicisi için çok güçlüydü.
Beşinin de çok büyük kişisel bedeller ödediğini düşünüyoruz.
Bu film yapımcıları, savaşın gerçeğini yansıtan
görüntülerle döndüler ve bu,
her şeyi sonsuza dek değiştirdi.
NETFLIX ORİJİNAL BELGESEL DİZİSİ
Bahsettiğimiz yönetmenler grubu,
ilk dalganın bir parçasıydı.
Sanat formunu yaratıyorlardı.
Sinema sarhoş edici bir şeydi.
Sessiz sinemaların çıktığı ilk günlerden beri.
Ve bence daha en başlarda
Hollywood fark etti ki, elinde değişim için muazzam bir araç,
hatta bir silah vardı. Bu, sinemaydı.
1930'ların sonlarında
sinemaya gitmek, Amerikan kültürünün ayrılmaz bir parçası oldu.
Yetişkin nüfusun yarıdan fazlası en az haftada bir sinemaya gidiyordu.
Burada, bütün filmlerden önce haberler de gösteriliyordu
ki o zamanlar bu, tek görsel haber kaynağıydı.
HİTLER KENDİSİNİ ALMAN DEVLETİNDEN ÜSTÜN ADDEDİYOR
Gücün en üst mertebesi
Nuremberg Nazi Kongresi'nde Hitler tarafından gösterilmiştir.
Nazi Partisi devletin, onun da Nazi Partisi'nin üstünde olduğu,
alkışlayan kalabalık tarafından onaylanmıştır.
Hitler'in ilk yıllarında
Hollywood pek ilgi göstermedi.
Filmlerde Führer ya da Naziler yer almıyordu.
AMERİKANCILIĞA NAZİ TEHDİDİ
Ford, Nazi Almanya'sının teşkil ettiği tehdidi, çok erken fark etti.
20 yıl önce, ABD Birinci Dünya Savaşı'na girdiğinde
John Ford 22 yaşındaydı ve yönetmenliğe yeni başlamıştı.
Ford, Birinci Dünya Savaşı'na katılmadı.
Savaş onu çok derinden etkiledi.
Ve Four Sons, bu savaşın bedelini keşfetmek için bir çabadır.
İşte bu yüzden de Ford, ilk yıllarında
gerçeği işaret etmeye çalışır.
Ford, bir erkek olarak soylu zümrenin figürüydü.
Sorumluluk ve geleneğe inanmaktadır ve bunları harika bir şekilde hissettirir.
Avuntuyu alkolde arayan ve asi ruhlu bir adamdır.
İrlandalı isyankar kökleriyle de
gurur duyar.
BBC RÖPORTAJI 1968
Eşitlerime çok saygılıyım.
Astlarıma fazlasıyla saygı gösteririm.
Sinema çerçevesinde konuşuyorum.
Üstlerim olarak adlandırılan kişilere karşı da inanılmaz kabayım.
Ford gibi, John Huston da Avrupa'da beliren tehlikenin farkındadır.
İngiltere'de bir süre kaldıktan sonra Hollywood'a yeni dönmüştür.
Londra'da 25 yaşındayken birtakım olaylar üst üste geldi
ve sonunda tamamen
iflas etmeme sebep oldu.
Babamdan ya da arkadaşlarımdan yardım isteyebilirdim.
BBC RÖPORTAJI 1959
Ama ben adeta bir kumarbazın felsefesine sahibim.
Kötü bir noktaya geldiyseniz yapacak bir şey yoktur.
Sonuna kadar oynamanız gerekir.
John Huston, önemli bir oyuncu olan
Walter Huston'ın oğludur.
Oyunculuğu öğrenmek zorunda kalmış ve elbette babasından öğrenmiştir.
John Huston'a ancak hayranlık besleyebilirim.
Hayatında ancak korsanların yapacağı şeyler yapmış.
Errol Flynn'le, Olivia de Havilland için kavga etmiş.
Gerçi ben de onunla Olivia de Havilland için kavga edebilirdim.
Errol, "Büyütmek mi istiyorsun?" dedi.
Ben de "Evet." dedim.
O zamandan beri arkadaş değiliz.
Kavga ettiğiniz biriyle arkadaşlık etmenin bir anlamı da yok.
Huston pek çok evlilik yaptı
ve evlilikleri arasında da pek çok kadınla ilişkisi oldu.
Kadınlara tutkunluğu ve kadınlar için de
çekici olduğu ortada.
Üstelik bu dönemde davranışları gayet haylazdı.
Huston, bir yazar olarak kavramsal bir zekâya sahipti.
Ve senaryo çalışmalarıyla insanların
dikkatini çekmeye başlamıştı.
Bir ulusun sonu.
ALMAN EKLENTİSİ AVUSTURYA
Dünya, savaş alarmında.
Sırada ne var? Çekoslavakya mı?
Nazi saldırganlığı ne zaman biter?
Demokratik uluslar, diktatörlerin hırslarına karşı birleşin!
Huston, tarihi dizi Juarez'i yazmak için Warner Brothers tarafından işe alındı.
Çalışmasında Hitler karşıtı sivri bir alegori kullanmıştır.
Demokrasi sığırların, sığırlar için, sığırlar tarafından yönetilmesi.
Ama çekimler başlayınca bir yıldızın zorbalıklarıyla karşılaştı.
Paul Muni, rolünü çok küçük bulup
senaryoyu eniştesine yazdırdı.
Huston'ın çalışmalarının azı kaldı.
O zamanlar Hollywood'daki yazarlar
sıkıntı içindeydiler.
İnsan sinema için iyi bir şey yazdığını düşünüyor
ama sonra birileri onu değiştirdiğinde ve ekranda gördüğünüzde
kötü bir film oluyor.
Huston, çalışmasını kontrol etmenin tek yolunun, yönetmen olmak olduğuna
karar verdi.
Güçlü bir rehberi vardı.
Hollywood'daki en iyi dostu, neredeyse her açıdan kendisinin
tam zıddı ve kendine yer edinmiş bir yapımcı olan
William Wyler'dı.
Wyler onu, Huston'ın babasının filmine
diyalog yazsın diye işe alınca tanıştılar.
İki adam hemen ayrılmaz dostlar oldu.
William Wyler çok tatlı dilli biriydi.
Kişiliğindeki o gücü sadece film setinde
yönetmenlik yaparken gösteriyordu.
İzleyicilerin talep ettiği gibi ben de bazı şeyler talep ediyorum.
Kendimden de taleplerim oluyor.
İnsanlardan en iyi sonucu almaya çalışıyorum ve bunun için
daha çok çalışmam ve terlemem gerekiyorsa yapacak bir şey yok.
Bu yüzden ona "40 çekim Willie" diyorlardı.
Çünkü mükemmeliyetçiydi.
Kontrolün onda olması gerektiğini bilirse kesinlikle bunu yapabiliyordu.
Willie Wyler'ın yönetmenlik tarzı çok zordu.
BETTE DAVIS'İN SESİ
İnanın, sizden çok şey beklerdi.
Ve siz de çok daha iyi performans gösterirdiniz.
Bayan Davis, Sinema Sanatları
ve Bilimleri Akademisi adına, Jezebel filmindeki
performansınızla size ikinci kez bu ödülü memnuniyetle sunarım.
Teşekkürler.
Bence tüm yönetmenler oyuncudur.
Kameranın iki tarafında çalışmamış olanlar bile.
Bence oyuncuyla konuşman gerektiğinde, oyuncu olursun.
UĞULTULU TEPELER
Bana göre William Wyler da oyuncularıyla çalışırken
oyuncuydu.
Onların aralarındaki bağ da bu.
Her şeyden önce onlar performans yönetmeniydi.
Wyler savaşın ne olduğunu biliyordu.
Onun için risk daha yüksek olamazdı.
20 yıl önce, Birinci Dünya Savaşı sırasında Almanya'nın aldığı ve şimdi
bir kez daha tehdit altında olan Fransız kenti
Mulhouse'dan Amerika'ya gelmişti.
Aslında babamın işini devralacaktım.
WILLIAM WYLER'IN SESİ
Babam Mulhouse'ta bir tüccardı, güzel bir dükkanı vardı.
Bu konuda pek hevesli değildim ama başka da yapacak bir şeyim yoktu.
Universal Stüdyoları'nı işletmekte olan
uzak bir akrabası, Carl Laemmle, Wyler'ın gelmesini sağlamıştı.
Benden hoşlanmış gibiydi ve bir anda dedi ki:
"Amerika'ya gelmeye ne dersin?"
O zamanlar Amerika'ya gitmek Ay'a gitmek gibiydi.
Ailem Amerika'ya gidecek olmama çok sevinse de,
genç bir Yahudi oğlan için arzulanan bir durum değildi.
Doktor, avukat ya da başka bir şey olmak önemliydi
ama sinema işine girmek şaibeli bir durum gibi düşünülüyordu.
Bence Wyler hakkında
bana en çok anlam ifade eden şey
inancına ve kültürüne bağlı, Yahudi bir yönetmen olmasıdır.
Hitler'in yaptıklarını anlamıştı.
Yahudilere ne olacağını anlamıştı.
Wyler'ın ailesi ve arkadaşları hâlâ Avrupa'da ve dehşet içindeydi.
Onları kurtarma ve hepsine destek olma çabası
mâli sınırlarını zorluyordu.
Kristallnacht olarak anılacak korkunç bir pogromda
Almanya'da, 1938 Kasım'ında
tek bir gecede, düzinelerce Yahudi öldürüldü.
Binlerce iş yeri ve mabet yok edildi.
Almanya'daki tahammülsüzlük,...
ABD BAŞKANI
masum ve çaresiz insanlara acı çektirilmesi, aklı başında
her Amerikalıyı derinden üzmektedir.
Medeniyetin ilerlemesi açısından bu durum bizi korkutmaktadır.
1930'ların sonlarında, çatışmalar dünyaya yayıldı
ve İtalya, Afrika'da, ordusuyla gövde gösterisi yaptı.
Bir radyoda Mussolini'nin
kararını açıkladığı söyleniyor: Savaş! İtalya, Etiyopya'yı fethedecek!
Japon İmparatorluğu, Çin'i işgal etti.
Patlamalar Nantou'yu vurdu.
İnsanlar terörden ve bombardımandan kaçışıyor.
Avrupa'daki mevcut savaşa bence biz asla müdahil olmamalıyız.
Avrupa'da olup bitenler hakkında hiçbir fikrim yok.
Amerikalılar artık savaş istemiyor.
Bilhassa, yabancı savaşlarına katılmayı artık hiç istemiyorlar.
GERALD NYE SENATÖR
Hollywood çok hassas...
YABANCI İŞLERE KARIŞMA
...bir durumdaydı.
Avrupa'yı savaş korkusu sardı.
Seyahat yasaklandı.
AMERİKALILAR, BRİTANYA'DAN AYRILIN!
Sinema şirketlerini işleten kişiler, ki genellikle Yahudilerdi,
büyük Almanya pazarını kesip atmak istemedi.
Neler olduğunu tam olarak anlayamadılar
ve Japonya'dan gelen tehdidi de kesinlikle fark edemediler.
Yani ülkede bu savaştan uzak durmaya yönelik
çok güçlü bir his vardı.
Kendisi de kabul eder ki, George Stevens,
Hitler ve Japonların 1938'de oluşturduğu tehdidin boyutlarını fark edememişti.
Bir sonraki filmi için, Birinci Dünya Savaşı'nda geçen
ve savaş karşıtı bir roman olan Zafer Yolları'nı
sinemaya uyarlamak istedi.
Asıl ilginç olan, Stevens'ın azmidir.
Kaygısız müzikaller ve komedilerin yapımında çok başarılıydı.
O, Alice Adams'ı yarattı.
Vivacious Lady...
...ve Swing Time.
Astaire ve Rogers'ın en zarif filmlerini çekti.
Hafif komedilerde yeteneği olan bir adamdı.
Çeşitliliğini artırmak istiyordu.
VIVACIOUS LADY'NİN SETİ
Bir film türünde ya da formunda başarıyı yakaladığı anda
yeni bir şey denemek istiyordu.
Çok meraklı bir zihni vardı.
Filmler konusunda ilgimi çeken şey,
yeni deneyimler keşfetme fırsatınız olmasıdır.
OHIO ÜNİVERSİTESİ
Bence genelde, yaptığım filmleri yapma nedenim,
öyle bir film yapmamış olmam.
Hollywood'daki sinema yönetmenleri
Hollywood'un prensleridir. Asla kralları değildir.
Her zaman yönetmenlerin üzerinde süzülenler, elinde para olanlardır.
Ve Zafer Yolları'nı çekerken o da bu duvara tosladı.
RKO Şirketi savaş karşıtı bir film çekmenin sırası olmadığını söyledi.
Savaş uzaklardaydı.
Stevens karşılık verdi: "Savaş karşıtı film yapmanın tam da zamanı."
Ama stüdyo onu Gunga Din'i çekmeye yönlendirdi.
Gunga Din'in çekildiği yerde,
yönetmen George Stevens ve ekibini, dış mekanda
aksiyon sahnelerini çekerken gösteren görüntüler var.
GUNGA DIN'İN SETİ
Çöllere gitti...
...ve sıra dışı bir şekilde eğlence, macera ve heyecan dolu bir film çekti.
Bu filmin Kutsal Hazine Avcıları ve yüzlerce filme
çok büyük etkisi oldu.
Ama Zafer Yolları'nın aksine
savaşı eğlenceli gösteriyordu.
Stevens daha sonra film için dedi ki:
"Davulların gümbürtüsü ve bayrakların dalgalanmasını övüyor.
Bir yıl sonra olsaydı, bu konuda temkinli olurdum."
Şubat 1939'da Frank Capra, filmi Para Beraber Gitmez ile
üçüncü kez En İyi Yönetmen Oscar'ını aldı.
Önceden İki Gönül Bir Olunca ve Bay Deeds Şehre Gidiyor'la
ödül almıştı.
Savaştan önce, endüstrideki baskınlığı
tamamlanmaya oldukça yakındı.
Capra, sözlü komediler ile
komikliklerden meydana gelen sessiz sinema arasında
bir köprüydü.
Ne yapacaksın?
İKİ GÖNÜL BİR OLUNCA
Bu yöntem bana ait.
Sokaktaki adama erişilebilir olmuştu
ve bu da onun ürünlerini son derece Amerikan işi yapıyordu.
Tüketim malıydı ama inkar edilemez bir kalitesi vardı.
Capra daha sonra George Washington'ın kahramanı olduğu
bir film çekmek istedi.
Ama Capra'nın Columbia'daki patronu Harry Cohn, bunu reddetti.
Sebebi de Capra'nın hesaplamadığı bir şeydi.
Cohn, İngiliz askerlerinin
kötü gösterildiği bir filmi finanse etmek istemedi.
İngiltere, yakında varlığı için savaşa girecekken olmazdı.
Capra için uyanışın başlangıcı böyle oldu.
Kamerasını güncel Washington'a çevirmeye karar verdi.
DC'de yeni bir film arayışındayken
bir Cumhuriyetçi olan Capra, Başkan Roosevelt'le tanıştı.
Kimsenin Amerika'nın kaçacağını, merhamet dileyeceğini...
32. ABD BAŞKANI
...düşünmesine izin vermeyin.
Barışsever uluslar, bugün uluslararası bir anarşi,
uluslararası bir istikrarsızlık devleti yaratmakta olan
bu anlaşma ihlalleri ve insancıl içgüdülerin inkârı aleyhinde
güçlü bir çaba göstermelidir ki bu noktadan sonra
salt tecrit ya da tarafsızlık kanalıyla
bir kaçış mümkün değildir.
FDR'ın muhteşem havası karşısında Capra'nın gözleri kamaşmıştı.
Roosevelt'in haklı olduğuna inanarak döndü.
Amerika ne olursa olsun Hitler'i durdurmalıydı.
Ford gibi, Capra da halka seslendi.
İzleyicilere, "Hitler ile anlaşmak
barbarlık ve terör demektir." dedi.
Hiç geri dönmedi.
Hem benim için hem de genel olarak
Capra'yı ilginç kılan, kendisinin de göçmen olmasıdır.
Capra, İtalya'dan gelmişti
ki o zamanlar İtalya, gelişmiş bir ülke olarak görülmüyordu.
Şöhretine rağmen Sicilyalı göçmen, yine de gevezeliklerin hedefindeydi.
İNCE İTALYAN
Colliers Dergisi'nden biri ona, "Küçük Makarnacı" demişti.
İnanılmaz derecede şevkliydi ve kendini ispat etme
çabasındaydı.
Bu ruh hâli, bugün hâlâ Amerika'ya
başka ülkelerden gelen milyonlarca göçmenin paylaştığı bir ruh hâlidir.
Bana göre bu his sadece onda ve kariyerinde değil,
karakterlerinde de görülür.
Amerika onun için adeta hayal gibiydi.
Özgürlükler diyarının hayali
ve bir adamın tüm sisteme karşı gelebildiği bir yer.
Galeriler dolu.
Diplomatik galeride iki diktatörün elçileri var.
Buraya ülkelerinde olmayanları görmeye geldiler.
Faal bir demokrasi.
Orada rüşvete, aç gözlülüğe, yalanlara ya da insan özgürlüklerinden
ödün vermeye yer yok.
Onun sineması, bu temel iyi olma ihtiyacını ifade eder.
Telgraflar! 50 bin tane! Geri çekilmesini talep ediyorlar.
Bu her zaman bana Capra'nın içindeki gerçek hasreti gösterir.
Bu varoluşsal bir şeydir, politik değil.
Bence politik olarak kafası çok karışıktı
ama bu özlem, sevilme ihtiyacı ve kurtarılma ihtiyacı
onun içinde vardı.
Sanırım bu da başka bir ümitsiz vaka Bay Paine.
Almanlar bombalarla Polonya'ya saldırdı.
İkinci Dünya Savaşı göklerden gelen bir korkuyla başladı.
Hitler, Almanya'yı savaş için baştan yarattı
ve Polonya'nın direnemeyeceği bir askerî güç inşa etti.
Britanya savaş ilan etti.
Fransız ordusu savaşa hazırlanırken
iki milyon erkek silah altına alındı.
Amerika, kaderinin dönüm noktasındadır.
Bu son birkaç hafta, büyük ulusların çöküşüne tanık oldu.
Eylül 1940'ta, Nazi Almanya'sı Belçika, Norveç, Hollanda,
Lüksemburg ve Fransa'yı fethetti
ve İngiltere'yi bombalamaya başladı.
Winston Churchill sert bir direniş öğütlüyor.
Başvekil'in ikamet ettiği Downing Caddesi bombalandı.
Britanya'nın sonuna kadar gitme kararlığını simgeliyor.
Fransa yenilmiştir.
Geçtiğimiz aylardaki propaganda ve kafa karışıklığına rağmen...
HAVACILIK ÖNCÜSÜ
...açık ki İngiltere savaşı kaybediyor.
Ve ne kadar yardım gönderirsek gönderelim
İngiltere için bu savaşı kazanamayacağımız sonucunu
çıkarmaya mahkûm bulunuyorum.
Bu nedenle America First Komitesi teşekkül etmiştir.
1940'ta John Ford, iki yeni filmle
Hollywood'da
toplum ve politikayla uğraşan yapımcılardan biri olarak
şöhretini sağlamlaştırmıştı.
Bunlar, Eve Dönüş ve Gazap Üzümleri'ydi.
GAZAP ÜZÜMLERİ
Gazap Üzümleri, toplumun doğasına dair çekilmiş
muhteşem bir Hollywood filmidir.
Beki de Casy'nin dediği gibidir.
İnsanın kendine ait ruhu olamaz.
Sadece büyük bir ruhun parçasıdır.
Herkese ait olan büyük bir ruh.
Gerçekliğin Ford'a ilk kez bu kadar yakın olduğunu görebilirsiniz.
EVE DÖNÜŞ
Eve Dönüş'te
Norveç'in düşmesine dair bir referans vardır.
Çok belirgin ve çok güncel bir unsuru gösteriyor.
Resmen o günkü gazetede yazanı veriyordu.
ALMANLAR NORVEÇ'E SALDIRDI
Bunu kasten yapmıştı, bu kasıtlı bir seçimdi.
Film yapımındaki en ilginç deneyimlerimden biri...
JOHN FORD'UN SESİ
...Eugene O'Neill'in eseri, Eve Dönüş'tü.
O zamanlar birkaç ay içinde aynı tipteki uçakların
havadan beni bombalayacağını fark etmemiştim.
Artık filmlerde savaşı işaret etmek John Ford'a yetmiyordu.
Donanmaya, Arazi Görüntüleme adında bir fotografik birlik
kurulması için dilekçe yazdı.
Kameramanları, ses görevlilerini, editörleri,
daha sonra ABD hükümetine getirdiği tüm unsurları, işe aldı.
Arazi Görüntüleme, Fox stüdyosunda buluştu
ve üniformalı talimler düzenledi.
Arazi Görüntüleme, kısa sürede Deniz İhtiyat Teşkilatı'nın parçası oldu.
Üniforma giyerek John Ford'un yapmak istediği şey, ki üniformaya tutkun olmuştu
donanma hiyerarşisine uymak içindi.
Bu da bölünmüş kişiliğinden gelir.
Disipline edilmiş o namuslu adamlardan olma özlemindeydi.
Ama bu, isyankar bir aykırı tip için uygun değildi.
Ağır içme alışkanlığının yanı sıra
ciddi bir düşünce adamı ve sanatçıydı.
Dünyanın göçmekte olduğunu görebiliyordu.
Ford, o yıl Gazap Üzümleri'yle
üçüncü En İyi Yönetmen ödülüne,
William Wyler da Ölüm Mektubu'yla aynı ödüle
üçüncü kere aday gösterildi.
Wyler'ın savaştan önceki bütün filmleri,
güzel bir kitap okumak gibiydi.
ÖLÜM MEKTUBU
Ama dünyada olup bitenlerle hiçbir şekilde ilgisi olmayan filmlerdi.
Sırada, ödüller!
Frank Capra, o akşam
Oscar'a katılan adayları sahneye çıkardı.
Bu durum biraz garipti.
Onlar sahnede dururken, ödülü, o akşam tekneyle
balığa gittiği için oraya gelmemiş olan John Ford'a verdi.
Wyler bir kez daha evine boş elle döndü.
ROOSEVELT US FILMS'İ ÖVÜYOR! HABERLER
Sinema Sanatları ve Bilimleri Akademisi
direkt olarak Beyaz Saray'daki Başkan'dan
ilham verici bir mesaj dinliyor.
Amerikan sinemasının, dünyanın başta gelen sineması olduğunu gördük.
Medeniyetimizi dünyadaki diğer insanlara yansıttığını gördük.
Özgür bir halkın ve özgürlüğün kendisinin amaçlarını, arzularını
ve ideallerini yansıtıyor.
Haziran 1941'de Nazi Almanya'sı savaşı tırmandıracak şekilde
Rusya'ya yönelik dev bir istilaya başladı.
Bunlar, Nazi-Sovyet savaşının
ilk görüntüleri. Bu filmi Moskova yayınladı.
Kızıl Ordu hareket hâlinde.
Almanlar, Rusya'nın derinliklerine girdi.
Stalin, yollarına çıkan her şeyi yok etmelerini emretti.
Bir ay sonra, Warner Brothers, Aslan Yürekli Çavuş'u piyasaya sürdü.
Huston yazarlardan biriydi.
Birinci Dünya Savaşı'ndaki bir kahramanının gerçek hikâyesiydi.
Vicdani retçi olan ve İncil'in kimseyi öldürmememizi söylediğine inanan
ve kimseyi öldürmek istemeyen
bir adamın hikâyesiydi.
Elbette en etkin askerlerden biri olmuştu.
Bütün bir Alman top mevzisini imha etmişti.
ASLAN YÜREKLİ ÇAVUŞ
Silahları yüzlerce, belki binlerce kişiyi öldürüyordu.
Kimsenin, silahları susturmaktan başka yapacak bir şeyi yoktu.
Film, birinin, öldürmeye ne kadar karşı olursa olsun
girdiği savaşın altında yatan fikir kendisine mantıklı gelirse,
sonuçta etkin bir askere dönüşebileceği
önermesini veriyordu.
Aslan Yürekli Çavuş 1941'in en çok kazandıran filmi oldu.
1941'İN ÇOK KAZANDIRAN FİLMLERİ
ASLAN YÜREKLİ ÇAVUŞ EN ÇOK KAZANDIRAN FİLM
Filmin başarısı Washington'daki soyutlama taraftarları için sorundu
ve onlar da Hollywood'un peşine düşmeye karar verdiler.
Senatör Gerald Nye, stüdyoların savaş yanlısı
propaganda filmi yapması için
Roosevelt'le anlaştığını söylediği toplantılar yaptı.
NYE YAPIMCILARI KINIYOR
CHAPLIN'E 'BÜYÜK DİKTATÖR' SORULDU
Stüdyo yetkilileri ve yapımcılar Kongre'de ifadeye çağrıldı.
Harry Warner, ifadesinde
Warner Brothers'ın suçlu sayılabileceği tek konunun
dünyayı olduğu şekilde kaydedip ekrana aktarmak olduğunu belirtti.
Yakıcı bombalar ve patlayıcılar ayrım gözetmeksizin
Britanya'nın başkentinin her bir parçasına yağıyor.
En kötü bombardımanlardan
birinin ardından, Çongçing bir harabe.
Bu bize zalimce hatırlatıyor ki manşetlerde Avrupa varken
Çin savaşı sonsuz bir trajediyle uzuyor.
Yine de Japonya'ya karşı inatçı savunma devam ediyor.
Temsilcim aradı.
Bayan Miniver adında bir film için görüşmek istedi.
Bir şey bilmiyordum.
WILLIAM WYLER'IN SESİ
"Savaştaki İngiltere'yle ilgili." dedi.
Hemen ilgimi çekmişti.
Ben gerçekten kendisi için bir hedef bulmaya çalıştığını düşünüyorum.
Ve bence ilk hedefi, bir yönetmen olarak Bayan Miniver'dı.
BAYAN MINIVER
Bir dayanışma ve direnç hikâyesi anlattı.
Greer Garson ve Walter Pidgeon...
...ve o evliliğin gücü ve kurdukları o aile...
Onlar sarsılmazdı.
Bizim de ulaşmak isteyeceğimiz bir şeydi.
Ve bence bir katkı sağlayabileceğini biliyordu.
Bence Wyler biliyordu ki özgüveni, gerçek savaş hakkında bir öykü
anlatabileceği ve ABD çapında büyük etki yaratabileceğini
bilecek kadar güçlüydü.
WILLIAM WYLER'IN SESİ
İngiltere'ye bomba yağdıran ve Bayan Miniver tarafından
yakalanmış olan Alman bir pilotun olduğu bir sahne vardı
ve dedim ki: "Bu adam, Bay Goering'in küçük canavarlarından biri olmalı."
Bay Louis B. Mayer'ı görmeye gitmem için bir telefon aldım.
Dedi ki: "Burada bizimle olman çok güzel.
Bu filmi yapman da harika.
Ama bir şeyi unutmamalısın.
Bir nefret filmi yapmıyoruz.
Biz kimseden nefret etmeyiz. Savaşta değiliz."
Dedim ki: "Bay Mayer, dünyada neler olduğunu biliyor musunuz?
Olanları biliyorsunuz."
Dedi ki: "Evet, biliyorum ama bizim hissedarlarımız var.
Kişisel hislerimizi tatmin edemeyiz."
Dedim ki: "Bakın Bay Mayer, özür dilerim.
Bu filmde bir tane Alman var. Birkaç tane Alman olsaydı
birinin dost canlısı olmasını sorun etmezdim
ama bir Alman var ve bu filmi yapacaksam
bu tek Alman da Bay Goering'in küçük canavarlarından biri olacak.
Dünyayı yok etmek ve tüm Yahudileri öldürmek
falan isteyenlerden...
Yoksa bu filmi yapmam."
7 Aralık 1941.
Kepazelik içinde yaşayacağımız bir tarih.
Kongre'nin, Japonya'nın sebepsiz ve alçakça saldırıları nedeniyle
Birleşik Devletler ve Japon İmparatorluğu arasında
bir savaş hâlinin mevcut olduğunu
ilan etmesini istedim.
ALMANYA VE İTALYA BİZE SAVAŞ AÇTI
Bayan Miniver'ın çekimleri yarılanmıştı ki
Pearl Harbor oldu.
WILLIAM WYLER'IN SESİ
Almanya bize savaş ilan etti.
Biz onlara savaş ilan etmemiştik bile.
Biz Japonya'ya savaş ilan ettik, Almanya bize savaş ilan etti.
Bay Mayer'dan bir telefon aldım.
"Dediklerini çok düşündüm." dedi.
"Belki de sen haklısın." dedi.
"Sen istediğin gibi çekmeye devam et.
Şimdilik bir sorun yok."
Bu meseleyi çok düşünmüş.
Rotterdam'ı iki saatte yok ettik.
Binlerce kişi öldü. Masumlar...
-Masum değiller, onlar bize karşıydı! -Kadınlar ve çocuklar.
30 bin kişi iki saat içinde öldü.
Aynı şeyi burada da yapacağız.
Ve Bayan Miniver'ın sonunda,
geri çekilmeyle birlikte, yıkık bir kilise görüyoruz.
Wyler, izleyiciye direkt hitap ediyordu.
Doğrudan İngiliz ve Amerikan izleyicisine
hitap ediyordu.
Bu adeta bir bağlılık ilanı gibi görünüyordu.
Hepsi birliktelerdi ve kazanana dek savaşacaktık.
Son derece de güzel yazılmış bir konuşmaydı.
Bu, halkların savaşı. Bizim savaşımız.
Biz savaşçılarız. Savaşın!
Tüm gücünüzle savaşın!
Tanrı, doğru olanın yanında olsun.
Sözü olan bir film yapabiliyorsanız...
WILLIAM WYLER'IN SESİ
...elbette ana amacı eğlencedir
ama bir film zamanınızın sosyal bilincine de katkı sağlayabiliyorsa
o zaman o film muazzam bir tatmin kaynağı hâline gelir.
Bu, onun savaş çabalarına ilk katkısıydı.
Bu beş film yapımcısından her biri
yıllar içerisinde milyonlarca insanın
verdiği tepkiyi vermek istedi.
Orduya katılmayı seçtiler.
DONANMA CELP VE SEVK
Bir gecede Amerika'nın ağır sanayisi, tam zamanlı
bir savaş üretimine dönüştü.
Sonuçta, Hollywood'un erkek iş gücünün üçte biri orduya katıldı.
HOLLYWOOD FARKINA VARDI
Saldırıdan günler sonra film endüstrisi,
rolünün ne olması gerektiğinden emin değildi.
TÜM STÜDYOLAR YARDIMDA
Her zamanki gibi çalışmak imkansızdı.
Çalışma saatleri azaltılmıştı. Gece hayatı da öyle.
Batı Kıyısı'nda bir hava saldırısı paniği yaşanırken, Hollywood'un
bir araya geldiği tüm kulüpler, barlar ve restoranlar kapanmıştı
ve her gece zorunlu karartma oluyordu.
KARARTMANIN HÜZNÜNÜ BIRAK
Capra, savaş çabası için girişilmiş en büyük yapımlardan biri için
Pearl Harbor'dan sonra hemen Washington'a gitti.
Bu fikir aslında General Marshall'ın aklında vardı.
Genelkurmay Başkanı'ydı.
Biz de savaştaydık.
SAVAŞ YILLARI 1977
Birliğimiz, hiçbir şeyimiz yoktu ama savaştaydık.
Beni çağırdı ve dedi ki: "Çok büyük bir sorunumuz var.
Yakında üniforma giymiş 12 milyon çocuğumuz olacak
ve çoğu hayatında silah görmemiş.
Bu çocuklar, uzun takımları ve uzun zincirleriyle
bu alışılmış tavırlarını sergilemeye devam ederlerse ne yapacaklar?
Korkunç vatan hasreti hastalığına
yakalanınca ne yapacaklar?"
Üniforma giyme zorunluluğunun nedenini bu genç çocukların aklına
nasıl sokacağımızı düşünüyordu.
Dedi ki: "Sanırım bu, filmle yapılabilir.
Filmle yapılmalı."
Konferanslarla bunu denemişti, kitaplarla denemişti.
İşe yaramadı. İlgilenmemişlerdi.
Hiçbir şey öğrenmiyorlardı.
O çocukların bildiği bir şey istediler.
Çocuklar filmleri severdi.
Odasından çıktığımda
en yakın, affedersiniz, tuvalete gittim.
Orada oturup dedim ki: "Tanrım, ne yapacağım ben?"
Hiç belgesel görmemiştim.
Belgesellerin, garip zenginlerin çektiği aptalca şeyler olduğunu düşünürdüm.
Ve bence o yıllarda Amerika'da çekilmiş olan propaganda filmleri,
askere alma ve inanç sağlama çabalarıydı.
Çocuklara savaşmaları için bir sebep ver ve yalan söyleme.
İnanmaları gerek.
İnanmazlarsa, işimiz biter.
Capra iddialı bir fikirle geldi.
Neden Savaşıyoruz adlı yedi filmlik bir seri çekecekti.
Bu filmler, Amerika'nın savaşa
girmesiyle sonuçlanan Alman ve Japon saldırganlığının tarihini aktaracaktı.
Washington'a gelip işe başlamaları için senaristleri teşvik etti.
Savaş Bakanlığı,
Hollywood'un en yetenekli üyelerine, işlerini bırakıp
savaşa hizmet etmelerine ikna etmek için, elçiler gönderdi.
Yüzbaşı Sy Bartlett, Washington'dan gelen bir elçi gibiydi.
Ayrıca bir Hollywood yazarıydı.
YÜZBAŞI SY BARTLETT
Bir isim listesi vardı. Anatole Litvak, Willy Wyler,
John Ford, Frank Capra...
Bu kişilerin orduya katılması isteniyordu.
Ben aralarındaki en önemsiz isimdim.
Muhtemelen o zaman, kariyeri John Huston'ınkinden
daha heyecan verici olan başka bir genç yönetmen yoktu.
Malta Şahini ile çığır açan eserini sunmuştu.
MALTA ŞAHİNİ
Huston'ın ilk yönetmenliği sürpriz bir başarıydı.
Hem ticari hem de eleştirel olarak.
MALTA ŞAHİNİ
Ama vazifeye atılmadan önce
ancak bir film daha çekebildi.
Bu beş adamın her biri, sonları olabileceğini
bildikleri hâlde gitmeyi seçtiler.
Bu seçimle birlikte askıya aldıkları şey sadece sinema kariyerleri değildi.
Ailelerine veda ettiler çünkü bir daha
dönüp dönmeyeceklerini bilmiyorlardı.
Gitmek zorunda değillerdi. George Stevens mecbur değildi.
Yılın Kadını'nı bitirdiğinde, Pearl Harbor meydana geldi
ve bütün dünya dolambaçlı bir yola girdi.
YILIN KADINI
Yılın Kadını'nda Hepburn ve Tracy ilk kez birlikte çalıştı
ve bundan sonra bir dizi filmde
birlikte rol aldılar, bir ilişki yaşadılar
ve Amerikan filmlerinin simgesi hâline geldiler.
Stevens insanların dikkatini savaştan uzaklaştırmak yerine
savaşa çekmeye istekliydi.
Ama Columbia'yla anlaşması gereği daha iki film çekmesi gerekiyordu.
Pearl Harbor, Pasifik'teki Japon saldırısının
sadece başlangıcıydı.
Bunu izleyen günlerde ve haftalarda Japonya Hong Kong, Guam,
Burma ve Singapur'u işgal etti
ve Amerikan güçlerini Filipinler'den çekilmeye zorladı.
Haziran'da, donanma çekimleri için Ford, Midway Adası'nda bir göreve gönderildi.
Ford, Midway'e vardığı zaman
oradaki doğal hayatı çekeceğini zannediyordu.
Uzaktaki bir üste çekim yapacaktı.
Ama ona orada bir Japon saldırısı yaşanacağı söylendi.
Nereye gideceği konusunda bir seçim yapmak zorundaydı.
Yapmak istediği şey, bence işin en heyecanlı yerinde bulunmaktı.
Bir insan olarak içgüdüsü buydu.
Orada, yükseltilmiş bir platformdaydı.
Ama hava saldırısında
olmamanız gereken tek yer yükseltilmiş platformdur
çünkü çok görünür olursunuz.
Ama o bunu seçti
çünkü orada olursa her şeyi görebilecekti.
Olayın bu açısını da görebilecekti, diğer açısını da görebilecekti.
Ford kamerayı kuracağı yeri iyi bilirdi.
Bir anda, bulutların ardından
Japonlar saldırdı!
MIDWAY MUHAREBESİ
Yaptığı şey tamamen sinematikti.
O anda gerçeklik ona gelmişti ve o da onunla buluşuyordu.
Donanma uçakları güvertelerimizde gürledi.
Bombacılar, bahriyeliler...
300 millik bir muharebe sahasında korkunç bir yıkım.
Çekim yaparken, kadrajlamanın kötülüğü
ve kadrajlama çabasını görüyorsunuz.
Film şeridi dişlisi gevşiyor.
Filmin kendisi tedirgin edici bir görüntü hâline geliyor
ve kazara oluşan bu kalite bize saf bir dramayı naklediyor.
Bu, sinemadaki en modern anlardan biridir.
Benim gibi kökeni belgesel yapımından gelen biri için
Ford'un bundan onlarca yıl önce de aynı sorunlarla mücadele ediyor
olduğunu görmek çok ilginç.
Bir şarapnel tarafından vuruldum.
Çok kötü yaralandım.
Bu sırada gemilerimiz Japon filosunu durdurdu.
Sonra da günlük çekimleri yapıyor. Ne çektiğini biliyor.
Aceleci davranıp çektiği bu görüntülerin
Deniz Kuvvetleri Bakanlığı ya da Pentagon'daki
birtakım bürokrat tarafından parçalanmasını istemiyor.
Bir film yapmak istiyordu.
Filmi çekti ve oradan kaçırıp Washington'a götürdü.
ROBERT PARRISH'İN SESİ
Nasıl yaptı, bilmem.
Muhtemelen bir kutu puro olduğunu söylemiştir.
Nasıl çıkardı bilmem ama çıkardı.
"Al bunu ve düzenlemeye başla.
Ama burada yapma. California'ya git." dedi.
Resmî olarak, donanmadaydım.
"Oradaki donanma kışlasına gideyim mi?" dedim.
Dedi ki, "Hayır bence annene git.
Git annenin evinde yaşa."
İşin aslı, elbette
biliyordu ki, bürokrasi bunun bilgisini alacak
ve "Yanınızda hiç film getirdiniz mi?" diyecekti.
O da getirmediğini söyleyecekti.
Tam olarak belgesel denemez ama John Ford'un gözünden
bir gerçeklik inşa etmesi gerekiyordu.
Bu filmi Ford'un yaptığı formda
gösterip göstermeme kararı, sonuç olarak
üst makamlara gidiyor
ve en sonunda Başkan Roosevelt filmi izliyor.
Bana bir film rulosu verdi.
ROBERT PARRISH'İN SESİ
Dedi ki: "Bakma buna.
Sana söyleyene kadar da gösterme."
Elbette montaj odasından çıkar çıkmaz yaptığım ilk iş
ne olduğuna bakmak oldu.
Bir görüntü bulmuş. Bunu orada mı bulmuş
yoksa başka bir yerde mi bulmuş, asla bilemeyeceğiz
ama Başkan Roosevelt'in oğlunun bir görüntüsünü bulmuş.
Sonra Beyaz Saray'da Başkan Roosevelt'le
bir gösterim ayarladı.
Beyaz Saray gösteriminden hemen önce "Bunu içine yerleştir." dedi.
Bana Roosevelt'in gösterimde konuşacağını söylediler.
"Evet, bu bir B-17 ve bu da şudur, budur," türünden şeyler diyecekti.
Filmle ilgili söyleyecek çok şeyi vardı.
Sonra Jimmy Roosevelt'in görüntüsü çıktığında
herkes sustu. Ölüm sessizliği oldu.
O görüntü ekrana geldikten sonra film bitene dek
kimse konuşmadı.
Sonra Roosevelt, kıdemli yaveri olan Amiral Leahy'ye dönüp
"Mümkün olan en kısa sürede
tüm Amerikalılar bunu görsün." dedi.
Bir film çeken herkes gayet iyi bilir ki savaşta her şeyin
mübah olduğuna yönelik böyle kararlar, huzurunuzun korunması içindir.
Bu görüntü de ona yardım etti. Buna böyle diyelim.
RESMÎ - DONANMA BAKANLIĞI AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ
Ve filmin sonucu bütün ABD'de çok derindi.
İnsanları bir anda çatışmaya yaklaştırdı.
Midway Muharebesi, Amerikan sinemalarının dörtte üçünde gösterildi.
Amerikalılar ilk kez savaşı renkli olarak gördü.
O zamana dek savaş, kaçış ve fantezi olarak görülüyordu.
Ayrıca izleyiciler ilk kez bir Amerikan zaferi gördü.
Evet, bu gerçekten oluyor.
Ama bunu filmde görebiliyordunuz.
O, yakın planları ayıklamıştı.
O anları ayıklamıştı.
Amerikan kadınları ve erkekleri...
İşte komşunuzun oğlu, işten eve dönüyor.
Bu çok yeni bir şeydi.
Kimse savaşı gözler önüne sermeye yeltenmemişti
ve savaşa çok insancıl bir anlatıcı gözüyle yaklaşmamıştı.
Bir askeri birliğin imha edilmesine
tanık olmuştu.
Akşam üzeri, kahramanca ölenleri defnettik.
Yoldaşları ve komutanları, onları son kez selamlıyor.
Çekimleri yaptığı sırada bunun çok daha büyük
bir Amerikan zaferinin küçük bir parçası olduğunu bilmiyordu.
Ona sorarsanız
bir birliğin dünyadan silinmesine tanıklık etmişti.
Bence bu onu çok güçlü olarak etkilemişti.
Ben gerçekten korkağım.
Öyleyim, biliyorum. Bu yüzden aptalca şeyler yaptım.
Korkak olmadığımı kanıtlamaya çalışırken sekiz, dokuz madalya aldım.
Ama sonuçta hepsi bitti. Hâlâ korkak olduğumu biliyorum.
Bir iş yaparsın ama her şey bittiğinde
dizlerin titrer.
Ford cephede çekimler yaparken
Capra, Neden Savaşıyoruz'a başlamakta zorlanıyordu.
Sürekli senaryo yazarlarıyla uğraşıyordu
ve sonra fark etti ki, filmleri çekecek hiç bütçesi yoktu.
Sonra New York'ta meşhur Nazi propaganda filmi
İradenin Zaferi'ni izledi.
Leni Riefenstahl bu filmi 1934'te Nazi Parti Kongresi sırasında çekmişti.
İRADENİN ZAFERİ
Amerika'yla birlikte, o da korkunç bir hırs ve Hitler'in acımasızlığının
ayrıca Nazi Almanyası'nda
neredeyse çok geç kalınmışken, Goebbels'in oluşturduğu
propaganda makinesinin farkına vardı.
Bunu gördüm ve bu benim ödümü kopardı.
Koltuğuma döndüm.
FRANK CAPRA'NIN SESİ
Ofisteydim, telefonum vardı.
Orada oturdum da oturdum.
Çok mutsuz bir adamdım.
Bunun üstüne nasıl çıkabilirdim?
Sadece filmin gücü bile ne yaptıklarını bildiklerini gösterdi.
Bu filmi izlediğinde tepkisi çok çarpıcıymış
çünkü bunu izledikten sonra demiş ki:
"Kaybettik! Bu savaşı kazanamayız. Bu adamlar bizi yenecek."
Çünkü bir silah ancak bu kadar etkili olabilir.
Sokaktaki çocuğa nasıl ulaşırım?
Amerikalılara.
Amerikalılara. Nasıl... Bisikletiyle giderken...
"Seni bekleyeni biliyor musun?
Bunlar bunlar başına gelecek." Ona nasıl ulaşırım?
Sonra aklıma geldi. Onlar bana nasıl ulaşmıştı?
Onlar bana anlattı.
"İşte buldum." dedim. "Bırakalım kendi işlerini görsünler.
Hiçbir şey yapmıyoruz.
Onların malzemesini kendimiz için propaganda yapmakta kullanacağız.
Bırakalım görsünler. Bırakalım onları görsünler."
NEDEN SAVAŞIYORUZ: SAVAŞA GİRİŞ
"Düşünmeyin, beni izleyin." dedi Hitler.
"Sizi dünyanın efendisi yapacağım."
Halk cevap verdi: "Çok yaşa!"
-Yaşasın zafer! -Yaşasın zafer! Yaşasın zafer!
"Düşünmeyin, bana inanın." diye bağırdı Mussolini.
"Roma'nın görkemini yeniden inşa edeceğim."
Halk cevap verdi: "Lider! Lider!"
"Düşünmeyin, imparatorunuzu izleyin."
dedi Japon savaş lordları.
"Japonya dünyaya hükmedecek."
Halk cevap verdi: "Çok yaşa! Çok yaşa!"
Capra propagandada eşsiz olan bir yola yönelir.
Filmleri samimi olarak yapar.
Şu keyifsiz adamlara iyi bakın.
Bunlar hakimiyet yarışının hükümdarlarıydı.
Küçük insanlar adına konuş. Şu adamlara bakın!
Attıkları havalara bakın!
Nasıl üstün olduklarını sandıklarına bakın! Onlara göstereceğiz.
Hepsine göstereceğiz.
Hitler, Charlie Chaplin'e benziyordu.
Gelip...
Adeta Marx Kardeşler'den biri gibiydi.
Onu görenler gülüyordu.
Mussolini de o büyük büyük hareketlerini yapıyordu.
O da bir soytarıydı.
O kadar kötü olmasalar, o kadar insanın ölümüne sebep olmasalar...
Adeta bir komediydi.
"HİTLER İÇİN YAŞARIZ"
"HİTLER İÇİN ÖLÜRÜZ"
"HİTLER'İMİZ EFENDİMİZDİR"
"CESUR, YENİ BİR DÜNYAYI YÖNETİR"
Dediğim gibi, anlatacak dev bir hikâyemiz vardı.
En büyük kahramanlar ve kötüler elimdeydi.
Dünya sahnesindeydiler.
Gerçek. Oyuncular yok. Gerçek.
Gerçek şu ki, kaybetseydik kesinlikle her şeyden önemlisi
özgürlüğümüzü kaybedecektik.
Bana göre özgürlüğümüz en değerli varlığımızdı.
Özgürlüğümüzü kaybedersek her şeyi kaybederdik.
Alt yazı çevirmeni: Deniz Karagöz