Evreni bilebilir miyiz?
Beyinlerimiz, kozmosu tüm karmaşıklığı ve ihtişamıyla...
...kavrayabilecek kapasiteye sahip mi?
Bu sorunun yanıtını şimdilik bilmiyoruz...
...çünkü beyinlerimiz de en az evrenin kendisi kadar...
...gizemini koruyor.
Tahminlerimize göre, beynimizin işlem birimlerinin sayısı...
...yaklaşık 1.000 galaksinin içerdiği yıldızların toplam sayısına eşit.
En az 100 trilyon.
Üstelik işlem birimlerinin gerçek sayısı...
...bunun on katı da olabilir.
Şu anda bir beynin içindeyiz.
Gücü, Kategori 5 seviyesindeki bir kasırgaya denk olan...
...kimyasal ve elektriksel kuvvetlerin etkisi altında.
Fırtına, hiçbir uyarı vermeksizin geldi.
Rotasından çok öteye uzanan bir kaos ve sıkıntı yarattı.
Ama aynı zamanda...
...bu ufak kozmosun doğasına ilişkin ilk ipucunu da sundu.
Cosmos: Possible Worlds, 5. Bölüm "Kozmik Konektom"
Çeviri: felis agnosticus, Soul of the Moon, niliven6, Garajımdaki Ejder, ©ZEUS®™
Bundan 2500 yıl öncesinde...
...Ege Denizindeki Kos adasındayız.
Bu, düşünce tarihinde atılan dev bir adımın hikayesidir.
İnsan zihnini karartan en güçlü büyülerden biri...
...ilk olarak burada bozuldu.
Kıymetli bir tek çocuğun...
...onu çok seven ebeveynleri olduğunuzu hayal edin.
Oğlunuz, dehasıyla...
...arkadaşlarınızı sık sık cezbediyor ve etkiliyor.
Ama ters giden bir şeyler var.
Kafasının içinde fırtınalar kopuyor.
Peleus! Peleus!
Hemen bir doktor çağırın! Çabuk! Şimdi!
2500 yıl önce Yunanistan'da tıp böyleydi.
Tanrılardan birini tatmin etmek için gerçekleştirilen ritüelin...
...bir epilepsi nöbetini tedavi edebileceğini düşünmek...
...hayal ürünüydü.
Yunanlar ve başka halklar bu ritüelleri gerçekleştirdiğinde...
...hastalığın doğal seyrinden...
...veya hastanın kendi bağışıklık sisteminden dolayı...
...bazı hastalar iyileşiyordu.
Ama hastalara ve yakınlarına göre bu...
...tanrıların tatmin olduğu anlamına geliyordu.
Peki ya hasta öldüğünde?
Bu, tanrıların çok öfkeli olduğunu...
...ve yapılacak bir şey kalmadığını gösteriyordu.
Bu düşünme biçimi...
...insanın "örüntü tanıma" adı verilen gücünün ve zayıflığının...
...bir yan ürünüydü.
Bu durumda, hatalı örüntü tanıma.
Epilepsinin tanrıların öfkesinden kaynaklandığı inancı...
...korelasyon ile nedenselliğin birbirine karıştırılmasından...
...ve insanların kendilerini güçsüz hissettiklerinde...
...hüsnükuruntuya kapılmasından ileri geliyordu.
Elbette Eski Yunanların ilaç olarak kullandığı...
...ilaçlar, bitkiler ve mineraller de vardı.
Ama epilepsi gibi gizemli bir hastalığa karşı tek yapabildikleri...
...tütsü yakmak ve dua etmekti.
Bunun, beyni ilgilendiren bir hastalık olduğunu bile bilmiyorlardı.
Derken, Hipokrat çıkageldi.
Hipokrat, hastalıkların ve yaralanmaların...
...tanrıların öfkesinden kaynaklandığına inanmıyordu.
Şöyle yazmıştı: "Hekim, hastanın her şeyini...
...hem beslenmesini hem de çevresini araştırmalıdır.
En iyi hekim, hastalığı ortaya çıkmadan önce engelleyebilendir.
Hiçbir şey, doğal bir neden olmaksızın gerçekleşmez."
Yalnızca bu bile, onu Tıbbın Kurucusu yapmaya yeter.
Hekimlere yönelik bir değerler sistemi kurgulamış olmasıyla tanınır.
M.Ö. 3. yüzyılda ona atfedilen yemin...
...günümüzün hekimleri tarafından hâlâ edilmektedir.
Beynin, bilincin merkezi olduğunu...
...ilk öne sürenlerden biri de Hipokrat'tır.
İnanması zor ama...
...bu, bir zamanlar devrimsel bir görüştü.
Yaygın olan görüş...
...kalbimizle düşündüğümüzdü.
Hipokrat, bilim tarihinde çığır açan öngörülerinden birini...
...belki de burada ortaya koymuştu.
Hipokrat, kendisi ve çağdaşları tarafından...
...epilepsinin neden "kutsal hastalık" diye adlandırıldığını anlıyordu.
Çünkü epilepsinin fiziksel nedenini anlayamıyorlardı.
Şöyle yazmıştı:
"Anladığımızda, onun kutsal olduğunu artık düşünmeyeceğiz."
O küçük çocuk lanetli filan değildi.
Beyninin içinde fiziksel bir işlevsel bozukluk vardı.
Sebebini tanrıların kaprisinde aradığımız sürece...
...ne ona ne de kendimize yardım etmeyi umabilirdik.
Buna rağmen binlerce yıl daha geçti...
...ve beyin gizemini korudu.
M.Ö. 420 ile 19. yüzyıl arasındaki süreçte...
...kozmosa dair kavrayışımız hızla arttı.
Işık hızını keşfettik.
Kütleçekim yasalarını da.
Güneşimizin, yıldızlarla dolu daha büyük bir galaksinin parçası olduğunu öğrendik.
Buna rağmen Hipokrat'tan 2300 yıl sonra...
...bu keşifleri yapmamızı mümkün kılan kendi parçamız hakkında...
...hâlâ bir şey bilmiyorduk:
Beyinlerimiz.
Hatta daha da az şey bildiğimiz söylenebilir.
Beyinle ilgili çalışmalar...
..."frenoloji" denilen bir sözde-bilim çıkmazına saplanıp kalmıştı.
Buna göre, bir insanın kafatası biçimine bakarak...
...onun zekâsı ve güvenilirliği hakkında bilgi edinebilirdiniz.
Çılgın bir kafa-ölçme modası başlamıştı.
Dil yeteneği, elmacık kemiğinin üzerinde yer alıyordu...
...ve evlilik sadakati de kulakların arkasında bir yerlerdeydi.
Ve beklendiği gibi, Avrupalı frenologlar...
...kendi kafa yapılarının...
...beyin-kusursuzluğu bakımından evrensel ölçüt olduğunu keşfetti.
Zihin ile beyin arasındaki bağlantıya ilişkin ilk gerçek kavrayış...
...1861 yılında Fransa'da oldu.
Epilepsi, burada da can alıcı bir rol oynadı.
Bicêtre Psikiyatri Hastanesi...
...o dönemde Paris'in en modern hastanesiydi.
Önceki yüzyılda...
...akıl hastalarının ve zihinsel engellilerin tedavilerinde...
...insancıl yöntemlere başvuran ilk hastaneydi.
Hastanenin doktor kadrosunda yer alan cerrah Paul Broca...
...hastalarına uyguladığı modern tedavilerden dolayı beğeni toplamıştı.
Tan...
Hastanın ismi Louis Leborgne'du.
Tan...
Ama herkes ona "Tan" diye hitap ediyordu...
...çünkü 30 yaşından beri telaffuz edebildiği tek hece buydu.
Şimdi 51 yaşındaydı.
Tan, çocukluğundan beri epilepsi nöbetleri geçiriyordu.
Ama Bicêtre'ye yatırılma nedeni...
...konuşma yeteneğini tümüyle kaybetmiş olmasıydı.
Yalnızca "Tan" diyebiliyordu.
Zavallı Tan artık ölüm döşeğindeydi.
Vücudunun sağ tarafı felç olmuş...
...ve kangren başlamıştı.
Tan'ın sağlık durumu kötüleşmeden önce...
...Broca, konuşma ve hafıza yetilerinden sorumlu olabileceğini düşündüğü...
...beyin bölgelerini araştırıyordu.
Broca, ölüm döşeğindeki hastadan...
...öğrenebileceği her şeyi öğrenmek istiyor...
...ve bir otopsiden çıkacak sonucu merak ediyordu.
Tan'ın beynindeki hasar epilepsiden mi kaynaklanmıştı...
...yoksa rapor edilmemiş bir çocukluk travması önce epilepsiye...
...ve sonra konuşma kaybına mı yol açmıştı, bilmiyoruz.
Tan...
Ama Tan sayesinde...
...Paul Broca, insan beyninin belirli bir bölgesini...
...Tan'ın durumunda, zarar gören bölgesini...
...özelleşmiş bir işlevle ilişkilendirmeyi başardı:
Dil kullanma yeteneği.
Ödülü ne oldu?
Beynimizin bu bölgesi o günden beri...
...Broca bölgesi olarak bilinir.
Paul Broca'nın kendi beyni de...
...böyle bir kavanoza yerleştirildi.
Yöneticiliğini yaptığı antropoloji müzesinin arka deposunda...
...seri katillerin ve başka azılı suçluların beyinlerini...
...ve 19. yüzyıl insanlarını cezbeden kalıtsal bozuklukları içeren...
...raflar dolusu kavanozun arasında.
Broca bir hümanistti.
İnsan-olmayan primatlarla bizim aramızda...
...beyin fizyolojisi bakımından köklü bağlantılar bulunduğu sonucuna vardı.
Gençliğinde bir özgür düşünce topluluğu kurdu...
...ve özgürce sorgulamanın önemine canıgönülden inandı.
Ömrünü bu hedefe adadı.
Ama yaşadığı toplumun dokusuna işlemiş ön yargılardan...
...o da tam anlamıyla kurtulamamıştı.
Erkeklerin zihinsel olarak kadınlardan üstün olduğunu...
...ve beyazların diğer insanlardan üstün olduğunu düşünüyordu.
Hümanist ülkülerin gerisinde kalmış olması...
...sınırsız bilgi arayışına Broca kadar kendisini adamış insanların bile...
...toplumsal bağnazlığın tuzağına düşebileceğini göstermektedir.
Toplum, en iyilerimizi bile yozlaştırır.
Sonraki çağların aydınlanmacı fikirlerini benimsemediği için...
...birini eleştirmenin biraz haksızlık olduğu kanısındayım...
...ama bu tür ön yargıların böylesine yaygın olması da...
...son derece üzücüdür.
Bu sorun, insanın içini kemiren kuşkulara yol açar:
Acaba kendi çağımıza ait hangi varsayımlar...
...gelecekte bağışlanamaz sayılacak?
Anatomi ile işlev arasında fiziksel korelasyonlar bulunduğunu...
...ilk ortaya koyan Broca oldu.
Peki ya bilincin cezbedici enerjisi?
Ya rüyaların içeriği?
Bunları bir kavanoza koyamazsınız...
Eski Mısırlılar, geceleri gökyüzüne baktıklarında...
...Samanyolu Tanrıçası Nut'un...
...alt kısmını görürlerdi.
Gözlerini kapatıp rüya görmeye başladıklarında...
...öbür dünyaya geçiş yaptıklarına inanırlardı.
Dolayısıyla rüya görmek bir çeşit ibadete dönüşmüş...
...uykularında geleceği görmelerini veya...
...tanrılara bir mesaj iletmelerini sağlayan bir ritüel haline gelmişti.
İnançlı kesimin rüya görmek için ziyaret ettiği bir tapınak vardı.
Kendilerini hazırlamak için...
...ayrı bir köşeye çekilir...
...zihinlerini ve bedenlerini arındırmak için oruç tutarlardı.
Belirli bir tanrıya bir dua yazılabilir...
...ve sonra yakılırdı.
Duaların, duman yoluyla ölüler diyarına taşınacağı umulurdu.
Keşke uzun zaman önce Dendera tapınağında görülen rüyaları...
...deşifre edip anlamamızın bir yolu olsaydı.
Peki ya dün gece gördüğünüz rüya?
Eski Mısırlılar...
...uyku ve uyanıklık arasındaki sınırdan büyülenmişti.
Rüya sırasında başka bir fiziksel âleme geçtiklerine...
...ve rüyaların somut bir gerçeklik taşıdığına inanıyorlardı.
Gerçekçi bir rüyanın içerdiği o nefes kesici ayrıntılar...
...başka nasıl açıklanabilirdi?
Dendera'daki son rüyaperestin uyanmasından...
...1000 yılı aşkın bir zaman sonra yaşamış bir bilim insanı...
...bilinçli ve bilinçsiz düşüncelerin somut bir gerçeklik taşıdığına...
...rüyaların aslında fiziksel bir fenomen olduğuna...
...ve kaydedilebileceğine inanıyordu.
Ve bunu yapmanın bir yolunu da buldu.
Karışık zihinlerin ve kırık düşlerin olduğu bir yerde...
Burası Manicomio di Collegno.
İtalya'nın Torino kentinde.
17. yüzyılda manastır olarak inşa edildi.
1850'de psikiyatri hastanesine dönüştürüldü.
On yıllar önce terk edilmişti...
...ama hâlâ insanlığın yüz yıllık yalnızlığını...
...ve çektiği acıları yansıtıyor.
Angelo Mosso, rüyalar ve düşüncelerle ilgili...
...deneylerini burada yaptı.
İşçi bir ailenin çocuğu olan Mosso...
...kendini bilim insanı olmaya adamıştı.
Öncelikli araştırması...
...farmakoloji ve fizyoloji üzerineydi.
Ve bunların hepsi, çalışan ve yoksul olan insanların...
...hayatlarını iyileştirmeye yönelikti.
Bilimi, işçilerin çalışma koşullarını geliştirmek için bir araç olarak gördü.
İnsanların yasal güvenliği veya itiraz hakkı olmadan...
...kelimenin tam anlamıyla ölümüne çalıştığı bir zamanda...
...Mosso bir ergograf veya "'yorgunluk ölçer" tasarladı ve yaptı.
Böylece çok çalışmanın ve sonu gelmeyen stresin...
...insan zihnine ve vücuduna verdiği zararı...
...deneysel olarak gösterebilirdi.
Mosso'ya göre bitkinlik, fiziksel ve duygusal bir durumdu...
...insanın zayıflığının veya kişilik sorununun göstergesi değildi.
Vücudun, sakatlanmayı engellemek için...
...o anda yapılan işin bırakılmasını söyleme yoluydu.
Mosso, yorgunluğun tıpkı korku gibi...
...evrimsel bir avantaj olduğu sonucuna varmıştı.
Mosso, bunu kanıtlamak için...
...vücuttaki kan akışını kaydedebilecek...
...bir aygıt tasarlamayı düşünmeye başladı.
Mosso'nun asistanının uzandığı masa zarifçe dengelenmişti...
...ve kan hareketini kaydeden bir iğneyle...
...dönen bir silindire bağlıydı.
Bu, tıbbi görüntülemenin başlangıcıydı.
Daha önce hiç var olmamış bir araçtı.
Ama kalbin hareketleri kaydedilebiliyorsa...
...peki ya beynin hareketleri?
Kafatasının içinde korunan...
...beynin hassas mırıltılarını nasıl kaydedebilirdiniz?
Hastaya zarar vermeden bunu yapabilmenin bir yolu yoktu.
Ya da var mıydı?
Daha iki yaşında bile değilken...
...Giovanni Thron çok yüksek bir yerden düştü.
Kafatası o kadar kötü parçalanmıştı ki...
...bazı parçaların çıkarılması gerekiyordu.
Darbenin etkisiyle...
...sık ve şiddetli epileptik nöbetler geçirmeye başladı.
Bulaşıcı olmasından korkan ailesi...
...beş yaşındayken onu...
...Turin'deki akıl hastanesine terk etti.
Ve orada 6 yıl süründü.
Giovanni'nin hayatını mahveden korkunç sakatlık...
...beyninde açık bir kapı bırakmıştı.
Mosso bu aygıtı öyle hassas bir şekilde tasarlamıştı ki...
...beynin içindeki kan dolaşımını kaydedebiliyordu.
Fakat Giovanni uyanık olduğu zamanlarda öyle huzursuzdu ki...
...Mosso onu ancak uyurken inceleyebiliyordu.
Mosso'nun en zayıf sinyalleri bile kaydedebilmesi için...
...Giovanni'nin hiç hareket etmemesi gerekiyordu.
Giovanni'yi en son 1877 Şubat'ında gördüm.
Kafatasında deriyle kaplı geniş bir açıklık vardı.
Korkunç kaza, zihinsel gelişimini sonsuza kadar durdurmuştu.
Çok üzücü bir durumdu.
Zihninin kalıntılarının ortasında, tek bir düşünce kalmıştı.
Geçmişteki entelektüel yaşantısının kalıntısı olan...
...sürekli tekrarlanan bir nakarat:
"Okula gitmek istiyorum."
Gecenin durgunluğunda görülebilecek en ilginç manzaralardan biriydi.
Bu gizemli uyku diyarında onu rahatsız edecek hiçbir şey yokken...
...beyninin içinde neler oluyordu?
Beyin nabzı 10 veya 20 dakika düzenli atmayı sürdürdü...
...fakat çok zayıftı...
...ve bir anda, görünen bir neden olmaksızın...
...şişmeye ve daha hızlı atmaya başladı.
Rüyalar, belki de...
...ebedi istirahatte olan bu mutsuz çocuğu neşelendirmeye gelmişti.
Annesinin yüzü ve erken çocukluk anıları...
...belki de hafızasında pırıl pırıl parıldıyordu.
Zihnindeki karanlığı aydınlatıyor...
...ve beyninin heyecanla atmasına mı yol açıyordu?
Yoksa biliçsiz bir madde ajitasyonu muydu?
Bilinmeyen ıssız bir denizin akıntısı ve gelgitleri gibi miydi?
O karlı gecede, Angelo Mosso...
...beyne yazı yazması için ilk kalemini verdi.
Nörogörüntülemeyi icat etmiş...
...ve beynin uykuda bile...
...attığını, hızla çarptığını...
...karmaşık yaşamsal işlevlerle çarptığını gösterdi.
Rüya görmek, hatırlamak, bir şeyleri çözmek.
Düşüncelerimiz, gördüklerimiz, fantezilerimiz ve rüyalarımız...
...somut bir gerçekliğe sahiptir.
Rüyalı geceden üç ay sonra...
...Giovanni anemiden öldü.
Daha 12 yaşında değildi.
Angelo Mosso'nun sinir bilim dalında çığır açan keşfinden...
...ilham alan başka bir adam...
...Mosso'nun çalışmasını bir adım daha ileri taşıdı.
Psişik güçlerin gerçek olduğunu kanıtlamak istiyordu.
Her şey acayip bir kaza yüzünden oldu.
Hans Berger, astronom olmayı hayal ediyordu...
...ama bu çok zordu.
Dolayısıyla 1892'de Alman ordusuna katıldı.
Ölümün ucundan dönen Berger sarsılmıştı...
...ama o akşam, onu daha da şaşırtan bir şey oldu.
Babasından bir telgraf gelmişti.
Ona daha önce ona hiç telgraf göndermemiş...
...soğuk ve mesafeli bir adamdan.
Berger'ın ablası, küçük kardeşine...
...korkunç birşey olduğuna kanaat getirip paniğe kapılmıştı.
Berger merak ediyordu:
Tam da öleceğini sandığı anda...
...beyni telepatik olarak...
...en yakını olan kız kardeşine bir mesaj mi göndermişti?
Berger, Jena Üniversitesinde hekim ve profesör oldu.
Gündüzleri, onu son derece resmi...
...ve bilimsel olarak maceracılıktan uzak bulan...
...öğrencileri ve meslektaşlarıyla çalışıyordu.
Geceleriyse gizli bir laboratuvara gidiyor...
...ve burada beyin etkinliği üzerine deneyler yapıyordu.
Berger bunun, psişik enerjinin gerçek olduğunu kanıtlamak için...
...en iyi fırsat olduğuna inanıyordu.
Birileri kendisinin gerçek bilimsel hedefini öğrenecek olsa...
...alay konusu edilip meslek hayatından uzaklaştırılacağından korkuyordu.
Sırrını 20 yıl boyunca korudu.
Berger'in elektroensefalografı...
...beynin gönderdiği sinyallerin yorumlanmasını...
...ve epilepsi dahil...
...birçok nörolojik hastalığın teşhisini mümkün kılıyordu.
Psişik enerji ya da telepatik iletişimle ilgili...
...hiçbir kanıta ulaşamadı.
Berger derin bir bunalıma girdi...
...ve 1941 yılında gizli laboratuvarında kendini astı.
EEG bugün hâlâ kullanılıyor...
...fakat artık beynin yaptıklarını görmeye ve kaydetmeye yarayan...
...çok daha hassas yöntemlerimiz var.
Düşüncenin elektrokimyasal dilini bile çözebiliyoruz.
Angelo Mosso'nun, Giovanni'nin rüyalarındaki elektriksel fısıltıları...
...kaydetmesinden tam 100 yıl sonra...
...yeni âşık olmuş bir kadının beyin dalgaları...
...Voyager Uluslararası Mesajı'na dahil edildi...
...ve en az bir milyar yıl boyunca...
...Samanyolu'nda gezinmeye gönderildi.
Yalnızca 100 yıl içinde...
...at arabasından uzay mekiğine.
Telgraftan, düşüncelerimizi birbirimize ışık hızında aktarmaya...
...en derin duygularımızı da bundan bir milyar yıl sonrasına.
Bu sıçramayı nasıl başardık?
Ayrıca neden biz?
Dünya'da bugüne dek yaşamış milyarlarca tür içinde...
...neden başkası değil de biz?
Afrika savanlarından gelen primatlar...
...Mars'ın kızıl çöllerini keşfetmek üzere robot elçilerini...
...ve o dünyayı çevrelemek üzere uydularını gönderdi.
Bu işe ancak 20. yüzyılın ortalarında başladık.
Bir insan ömrü bile değil.
Ama robotların, bu küçük dünyamızın...
...ne kadar da ötesine ulaştığına bir bakın.
Araçlarımızdan biri, Voyager 1...
...Güneş sisteminden çıktı...
...ve artık yıldızlararası uzayın derin okyanusunda yelken açıyor.
Tüm o keşif maceralarının her biri...
...burada başladı.
Tüm bu efsanevi başarıların...
...neden kavrayışımızın ötesinde göründüğünü anlamak zor değil.
Zihinlerimizin...
...midelerimiz ve ayaklarımızla...
...aynı maddeden olduğuna inanmak zor.
Bilinç, doğaüstü gibi görünür.
Kimlik, huşu...
...kuşkuculuk, hayal gücü, aşk.
Bu aşkınlığın kanıtlarını...
...periyodik tablodan nasıl toplayabiliriz?
Şili ve Peru açıklarında...
...bir denizin dibindeyiz.
Bu, muhtemelen dünya üzerindeki en büyük canlı organizma.
Mikroplardan oluşan bu topluluğun boyutu bir ülkeninki kadar.
Yunanistan.
Fakat boyutundan daha da büyüleyici bir özelliği var.
Bu kolonilerin ataları...
...beyin gelişimindeki başlangıç adımlarını temsil ediyor.
Bu dev halının merkezinde yaşayan mikroplar acıktıklarında...
...dış kenarlarda bulunan yurttaşlarına...
...elektrokimyasal sinyaller gönderiyorlar.
Bu bildiriler, iyon kanalları adı verilen geçitlerden aktarılıyor.
Kehribar potasyum dalgaları üzerinden...
..."Sparta'dan Atina'ya" giden bir mesaj diyor ki:
Hey, arkadaşlar, herkes kendi payı kadar yesin!
Halının dış kenarındaki sakinler de buna...
...besin alımlarını azaltarak yanıt veriyor.
Bu canlıların atalarında...
...nöron adı verilen ve bu tür mesajlaşmalara özelleşmiş olan...
...hücreler evrimleşmiş olabilir.
Nöronlar, biz dahil hayvanlar alemindeki neredeyse...
...her yaşam formunun sinir sisteminin temel birimidir.
Doğada türden türe, o da olursa, pek az değişirler...
...ama sayıca değişimleri çarpıcıdır.
Hatta bugün tahminlerimize göre epilepsi...
...o sözde "kutsal hastalık"...
...beyinimizdeki iyon kanallarında gerçekleşen yanlış ateşlemelerdir.
Bir düşünün: Bir mikrobiyal halı ve Isaac Newton arasında...
...yüz milyonlarca yıllık evrim süreci bulunuyor...
...ama ikisi de temel düşünce birimini paylaşıyor.
Dört milyar yıl kadar önce...
...mikropların öncülük ettiği mesajlaşma sistemi...
...bugün hâlâ içimizde.
Üç milyar yıl önce mikrobiyal halıya bakan hiç kimse...
...Dünya üzerindeki o tek hücreli organizmaların...
...size evrimleşeceğini öngöremezdi.
Canlılar ve ortamlar çağlar boyunca etkileşince...
...ortaya bu çıkar.
Canlılığın ve farkındalığın yeni biçim ve yöntemleri...
...varlık bulur.
Bütünün, parçalarının toplamından daha büyük hale gelmesine...
...belirme adı verilir.
Cafcaflı bir elbiseden dalgalanan bir parçaya benzeyen...
...şu şeyi görüyor musunuz?
Biraz şapşalca göründüğünü düşünebilirsiniz.
Ama çok yanılmış olursunuz.
Uzun, çok uzun zaman, yaklaşık 600 milyon yıl önce...
...yaşam, Dünya'da çok yabancı bir şey evrimleştirdi.
Çevresini algılayan ve ona tepki veren bir komuta merkezi.
Bir beyin.
Artık yaşam yıldızlara bir adım daha yaklaşmıştı.
Bunun, ilk olarak bir yassısolucanda...
...bu küçük arkadaşın atası olan...
...ilk hayvan avcısında başladığını düşünüyoruz.
Beyin, bir avcının aramaya çıkmak...
...ve saldırı taktiği oluşturmak için tam da ihtiyacı olan şeydi.
İki gözle görme yetisi, yassısolucana...
...avına kilitlenmesini sağlayan...
...daha keskin bir derinlik algısı...
...ve daha net bir görüş kazandırmıştı.
Yassısolucanın beyninde...
..."gangliya" denilen yoğun bir sinir demeti çifti bulunuyordu.
İçlerinden çıkan iplikler...
...yaklaşık 8000 sinir hücresi aracılığıyla...
...vücudun geri kalanına talimatları ve duyuları iletiyordu.
Sonradan ortaya çıkacak yaşam formlarına kıyasla...
...çok olmasa da önemli bir başlangıçtı.
Yassısolucanların kafalarının yanlarında...
...kulaklarının olması gereken yerde "kulakçık" denilen organlar vardır.
Bunlar aslında burunlarıdır.
Pek benzemiyor olabiliriz, ama ortak pek çok yanımız var.
Sinir sistemimizi kontrol eden...
...ve nörotransmitter denilen aynı kimyasalları paylaşıyoruz.
Aynı uyuşturuculara bağımlı oluyoruz.
Yassısolucanlar öğrenebilir.
Çevrelerinden aldıkları bilgiyi işler ve...
...buna göre hareket ederler.
Doğada ön, arka ve kafadan oluşan...
...ilk hayvanlar olduklarını düşünüyoruz.
600 milyon yıl sonra da kullanılacak olan gelişmiş bir şablon.
Onlar, kelimenin tam anlamıyla hakiki öncülerdi.
Kendilerinden önceki yaşam formlarından farklı olarak...
...canları ne çekiyorsa onu bulmak için...
...bilinmeyen bölgeleri keşfe çıkma alışkanlığı edinmişlerdi.
Tamam, yassısolucanlar fiyakalı olabilir...
...ama bir yassısolucanın beyniyle bizimki arasında büyük bir fark var.
O aşamadan bu noktaya nasıl gelebildik?
Henüz bilmiyoruz.
Bunun ana sebebi, beyinlerimizin süngersi olması.
Fosil kayıtlarında belirgin bir iz bırakmıyorlar.
Fakat beyin evrimsel geçmişini koruyor.
Neden mi?
Çünkü beyinlerimiz biraz New York şehrine benziyor.
Dünyanın en büyük şehirlerinin çoğu...
...ufak adımlarla, anın gereklerine uyarak gelişigüzel büyümüştür.
Bir şehrin, uzak geleceği göz önüne alarak planlandığı enderdir.
New York'ta sokakların yapımı 17. yüzyıla...
...borsa 18. yüzyıla...
...su tesisatı ve elektrik şebekesi 19. yüzyıla...
...ve iletişim ağı da 20. yüzyıla dayanır.
Bir şehir bir beyne benzer.
Küçük bir merkezden gelişir...
...ve pek çok eskiyen parçasını işler durumda bırakarak...
...yavaşça büyüyüp değişir.
New York, su kaynağını veya ulaşım sistemini...
...daha verimli sistemlerle değiştirmek için durdurmayı göze alamaz.
Değişimler azar azar olmak zorundadır.
Bu, beyin için de geçerlidir.
Evrim, beynin eski iç parçalarını kusurlarından dolayı söküp...
...yerine daha modern bir parça yerleştiremez.
Hem beyin hem de şehir...
...yenileme sırasında işlev göstermeye devam etmelidir.
Bu nedenle limbik sistemimiz, serebral korteksle çevrelenmiştir.
Eskimiş kısım, toptan değiştirilemeyecek kadar çok sayıda...
...hayati mekanizmadan sorumludur.
Dolayısıyla bazen ters etkili olabilir.
Ama bu, evrimin zaruri bir sonucudur.
Şehir, serebral korteksin bir armağanıdır.
Fakat beynin dili DNA'ya kodlanmamıştır...
...çünkü yaşamın kelime dağarcığı çok azdır.
Beyinlerimiz, 10 bin kat daha fazla kelimeye sahip bir dile ihtiyaç duyar.
İnsan beyninin, "bit" ile ifade edilen bilgi içeriği...
...nöronlar arasındaki bağlantıların toplam sayısıyla karşılaştırılabilir:
Yaklaşık bin trilyon parça.
Beyninizin tüm içeriği yazılı dile çevrilseydi...
...dünyadaki en büyük kütüphanelerin içerdiğinden...
...çok daha fazla sayıda kitap ederdi.
4 milyar kitaptan daha fazlasına eş değer bilgi...
...kafanızın içinde bulunuyor.
Beyin, çok küçük bir mekanda çok büyük bir alan kaplar.
Denizaltındaki mikrobik yüzeylerin öncülük ettiği...
...nöronlara yazılmıştır.
Bunlar, yüzlerce milimetre uzunluğundaki...
...ufak elektrokimyasal açma-kapama düğmeleridir.
Her birimizde, Samanyolu Galaksisi'ndeki yıldızların toplamına eş değer...
...86 milyar nöron bulunur.
Nöronlar ve onların parçaları olan...
...aksonlar, dendtritler, sinapslar ve hücre gövdelerinin kendileri...
...beyinde bir ağ oluşturur.
Nöronların çoğunun komşularıyla binlerce bağlantısı vardır.
Nöronların diğer nöronlarla bağlantı kurmak üzere gönderdiği...
...tali yollar olan dendritler...
...tam anlamıyla gelişmiş bir bilinç ağı oluşturana dek...
...bu sinir hücrelerini sinapslarla birleştirir.
Beynin nörokimyası şaşırtıcı derecede meşguldür.
Bu makinenin devre sistemi...
...insanın yaptığı herhangi bir sistemden daha etkileyicidir.
Beyniniz, sizi siz yapan...
...100 trilyon sinir bağlantısı sayesinde işlev görür.
Aşk ve huşu gibi en derin duygularınız...
...doğanın görkemine bakış attığımız o anlar...
...ve bilincin tüm zarif yapısı...
...bu bağlantılar sayesinde var olur.
Bu, belirmenin özüdür.
Maddenin ufacık birimleri...
...kendilerinden çok daha fazlası olabilmek için ortaklaşa çalışarak...
...kozmosun kendini tanımasını mümkün kılar.
Ama bunu daha da ileri taşıyan bir belirme öngörüsü mevcut:
Evreni bilebilir miyiz...
...ve onun da bizi bildiği zamanlar gelecek mi?
Evreni bilebilir miyiz?
Tüm o galaksiler, güneş sistemleri, sayısız dünyalar...
...uydular, kuyruklu yıldızlar, canlı varlıklar ve onların rüyaları...
Olmuş, olmakta ve olacak olan her şeyi?
Evreni bilebilir miyiz?
Bir tuz zerresini bile bilebileceğimizden emin değilim.
Bir mikrogram sofra tuzunu ele alalım.
Ancak keskin görüşlü birinin...
...mikroskop kullanmadan görebileceği bir tanecik.
Bu tuz zerresinde, 10 üzeri 16 kadar sodyum ve klor atomu vardır.
Bu ne demek?
Bu ve diğer her bir tuz zerresinde...
...10 milyon milyar atom bulunduğu demek.
Bu tuz zerresini derinlemesine bilmek için...
...tüm bu atomların en azından üç boyutlu konumlarını bilmemiz gerekiyor.
Aslına bakarsanız bilinecek çok daha fazla şey var.
Örneğin atomlar arasındaki kuvvetlerin doğası.
Ama tamam, basit olması adına işin o kısmına girmeyelim.
Tüm konumların sayısı...
...beynimizin bilebileceği şeylerin sayısından çok mu, az mı?
Beynimiz ne kadarını bilebilir?
Tüm nöronları ve onların dendritlerini...
...aksonlarını ve sinapslarını hesaba katarsanız...
...100 trilyon şey bilebiliriz.
Fakat bu, tuz zerremizdeki atom sayısının sadece %1'idir.
Yani bu açıdan bakıldığında, Evren ele avuca sığmaz.
Tamamını bilmeye yönelik insan girişimine karşı akıl almaz derecede bağışıktır.
Bu seviyede, bırakın Evren'i, bir tuz zerresini bile bilemeyiz.
Ama gelin, bu 1 mikrogramlık tuza biraz daha yakından bakalım.
Tuz bir kristaldir.
Kafes yapısındaki kusurlar dışında...
...içeriğindeki her sodyum ve klor atomunun pozisyonu önceden belirlenmiştir.
Kendimizi kristaller dünyası boyutlarına küçültürsek...
...kademe kademe sıralı dizilmiş atomlar görürüz.
Düzenli olarak değişen bir yapı.
Sodyum-klor-sodyum-klor.
Arasından uçtuğumuz, altımızdaki ve üstümüzdeki tüm atom dizileri bundan ibaret.
Tamamıyla saf bir tuz zerresindeki her bir atomun konumu...
...10 bit bilgi ile belirlenebilir.
Bu, beynimizin bilgi taşıma kapasitesini zorlamaz.
Başka şeyler için de fazlasıyla yerimiz kalır.
Şimdi, bir tuz zerresi için geçerli olan düzenlilik derecesiyle...
...kendini idare eden doğa yasalarına sahip bir evren hayal edin.
Böyle bir evren bilinebilir.
Ne kadar karmaşık yasaları olursa olsun...
...o kozmosu bilmek için yine de bir şansımız olur.
Bu evrenin gerçekliği...
...beyinlerimizden birinin bilgi taşıma kapasitesini aşsa da olur.
Bedenlerimizin sınırlarını aşıp...
...bilgi fazlasını depolamak için bir bilgisayar yapabiliriz.
Böylece evreni yine de bir anlamda bilmiş oluruz.
Şimdi de, hiçbir yasası olmayan...
...ve tamamıyla öngörülemez hareket eden bir evren hayal edelim.
Bu evren 10 üzeri 80 civarında temel parçacık içerecektir.
O evrenin sakinleri her gün...
...hiçbir öngörülebilirliği ve düzenliliği olmayan...
...karmakarışık bir olaylar çorbası deneyimleyecektir.
Olur da var olurlarsa, onları ağır tehlikeler bekleyecektir.
Şansımıza, önemli kısımları bilinebilir olan bir evrende yaşıyoruz.
Evren, en azından bir yere kadar onu çözmüş olanlara ait.
Doğa yasalarının olması ve bu yasaların...
...kozmosun işleyişini sadece niteliksel olarak değil...
...niceliksel olarak da özetliyor olması akıl almaz bir gerçek.
Peki ya her birimizin içerisindeki kozmosa ne demeli?
İçimizdeki o bilinmeyen ve ıssız denize?
Serebral kortekste yaklaşık 100 trilyon...
...yani yüz-bin-milyon bağlantı mevcut.
Yani sahip olduğunuz bağlantıların sayısı...
...gözlemlenebilir Evren'deki galaksilerin toplam sayısının 100 katı.
Muazzam bir keşif macerasının henüz yalnızca başındayız.
Nasıl ki biyologlar insan genomunu haritalamada ilerlemişse...
...sinirbilimciler de çok daha karmaşık...
...ve hepimizde özgün olan bir şeyi haritalamaya çalışıyorlar.
Buna, konektom deniyor.
Eğer başka bir insanın konektomunu gerçekten bilebilseydik...
...bir insanın tüm hatıralarını, düşüncelerini, korkularını...
...ve rüyalarını içeren tekil sinir ağı şemasını bilebilseydik...
...birbirimize nasıl davranırdık?
Beyni sayısız azaptan kurtarıp...
...dünyanın tüm Giovanni'lerini özgürleştirebilir miydik?
Gelecekte konektomlarımızdan birini yıldızlararası sonda ile gönderebilir...
...ya da başka dünyalardaki bir varlığın konektomunu karşılamayı umabilir miydik?
Bu, belirmelere dair nihai aydınlanmamız olur muydu?
Düşünceler ve rüyalarla birbirine bağlanmış bir kozmos...
HARRY DRUYAN'ın şen hatırasına 1917-2016
Cosmos Çeviri Ekibi Mart 2020
felis agnosticus (@felisagnostik) Soul of the Moon (@soulofthem00n)
Garajımdaki Ejder (@garajdakiejder) Niliven6 (@niliven6)
©ZEUS®™ (@zeustanbul)