GREGORIAANSSE ZANG: *Venite exultemus Domino
♪Iubilemus Deo, salutari nostro
♪Praeoccupemus faciem eius in confessione
♪Et in psalmis jubilemis ei♪
LUID GEBONS OP DE DEUR
DE ZANG GAAT DOOR
NOG LUIDER GEBONS
GEWELDDADIG GEBEUK
VAN BUITEN KLINKT RUMOER
LUID GEJOEL
KOORZANG EN GELUIDEN VAN VERNIELING
Tijdens de Beeldenstorm worden er...
honderden katholieke kerken en kloosters geplunderd...
en verwoest door protestanten.
Er volgt een oorlog die 80 jaar zal duren.
Uit deze strijd om vrijheid en tolerantie...
ontstaat de eerste Nederlandse republiek.
Dit is het verhaal van het land waarin we wonen.
Over mensen die hier ooit hebben geleefd.
Mensen zoals jij en ik.
Het is een verhaal met gouden bergen en zwarte bladzijden.
Die ons laten zien wie we zijn.
En hoe we zo zijn geworden.
Het is een verhaal over strijd en verzoening.
Over vroeger en nu.
Dit is ons verhaal.
Dit soort parken worden de groene longen van een stad genoemd.
Ze liggen vaak naast het centrum, en dat is geen toeval.
Veel stadsparken in Nederland zijn ontstaan...
door het afbreken van de muren die om de stad stonden.
Behalve hier in Maastricht.
Een groot deel van de muren staat hier nog overeind.
In de 16e eeuw waren deze muren van levensbelang voor de burgers.
In een oorlog moest iedere stad zichzelf verdedigen.
De steden lagen in 17 provincies...
verdeeld over het huidige Nederland en België.
Deze provincies vormden samen de Nederlanden.
Door allerlei erfenissen, huwelijken en veroveringen...
waren deze provincies in handen gekomen van Filips II...
de koning van Spanje.
Wat Filips erft is 17 provincies in de Lage Landen...
die bestuurd worden vanuit Brussel.
Die gebieden zagen zichzelf beslist niet als een eenheid.
Integendeel, die zagen zich juist als een club mensen...
die onvrijwillig bij elkaar gebracht waren.
Filips zit zelf in Madrid.
Maar in Brussel, de hoofdstad van de Nederlanden...
heeft hij een plaatsvervanger: Margaretha van Parma, zijn halfzus.
Margaretha heeft het knap lastig.
Ze krijgt van Philips namelijk de opdracht...
de macht van de Nederlandse edelen in te perken...
het gezag over de steden in de Nederlanden naar zich toe te trekken
en duidelijk te maken wie er de baas is: koning Filips II.
Margaretha van Parma moet dus de regering van de Nederlanden doen.
Maar wel in nauwe samenspraak met haar broer.
Voorzover je samenspraak kunt hebben met iemand...
aan wie je brieven moet schrijven...
die misschien drie maanden later een keer beantwoord worden.
Margaretha zit in een onmogelijke positie.
Haar broer in Madrid wil de Spaanse heerschappij vergroten.
Maar de Nederlandse edelen weigeren hun macht op te geven.
De strijd spitst zich toe op het geloof.
Veel Nederlandse edelen zijn voor godsdienstvrijheid.
De Spaanse koning is katholiek en wil afrekenen met andersgelovigen...
zoals de protestanten.
Filips II was ervan overtuigd...
dat hij ook een goddelijke opdracht had.
Dat hij daar door God was neergezet...
om de kerk van God op aarde, de katholieke kerk...
te verdedigen tegen het kwaad, tegen protestantisme.
Net als Filips II zijn de Nederlandse edelen...
overwegend katholiek.
Maar de Spaanse aanpak van protestanten vinden ze veel te wreed.
Het zijn gewone mensen die geen vlieg kwaad doen.
Die hoef je nog niet meteen te verbranden.
Bij de terechtstellingen breken er steeds vaker rellen uit.
Als er geen ruimte komt voor de protestanten...
dan zullen de spanningen in de samenleving...
een keer tot uitbarsting komen.
Om hun woorden kracht bij te zetten...
sluiten de Nederlandse edelen samen te werken.
Onder leiding van Hendrik van Brederode gaan ze naar Brussel...
om Margaretha iets aan te bieden.
Een smeekschrift wordt het genoemd.
Maar van smeken is geen sprake.
Het is een ultimatum.
Hendrik van Brederode overhandigt het smeekschrift persoonlijk.
Hierin eisen de edelen dat de vervolging van protestanten...
onmiddellijk wordt stopgezet.
De Spaanse koning mag zich voortaan niet meer bemoeien met het geloof.
Want anders komen ze in opstand.
Het is een ongekende daad van ongehoorzaamheid...
en een provocatie van het Spaanse gezag.
Margaretha voelt zich klem gezet.
Wat ze eigenlijk willen...
is dat de zogenaamde ketterplakkaten worden opgeschort.
Dat zijn regels die zijn ingesteld...
om de protestanten te kunnen vervolgen.
Om tijd te winnen belooft Margaretha...
het smeekschrift naar Filips door te sturen.
In afwachting van zijn antwoord...
versoepelt ze tijdelijk de aanpak van protestanten.
Een beslissing die haar duur komt te staan.
De adviseurs van Margaretha vonden de edelen maar onbeschaafd...
en maken hen uit voor 'gueux'.
Dat is Frans voor bedelaars.
De edelen namen die spotnaam over, en noemden zich voortaan 'geuzen'.
Ze verruilden hun gouden bekers voor dit soort houten bedelnappen.
De geuzen vieren de versoepeling als een overwinning...
nu ze denken dat de protestanten voortaan hun gang kunnen gaan.
Dus wat gebeurt er?
De protestanten treden voor het eerst in de openbaarheid.
Zelfs katholieke priesters...
durven voor hun protestantse gevoelens uit te komen.
Gevluchte predikanten keren terug naar de Nederlanden...
om hun ideeën te verkondigen.
Onder de blote hemel, zoals hier in de duinen op Walcheren...
hier wordt de eerste hagepreek van de noordelijke Nederlanden gehouden.
Deze openbare kerkdiensten worden massaal bezocht.
Margaretha raakt ervan in paniek...
want zo was de versoepeling niet bedoeld.
Ze probeert de hagepreken te verbieden...
en zet een prijs op het hoofd van de predikanten.
Dan breekt de hel pas echt los.
In de zuidelijke Nederlanden vallen radicale protestanten...
en relschoppers kerken en kloosters binnen.
En slaan het hele interieur kort en klein.
De Beeldenstorm is begonnen...
en trekt een spoor van vernieling door het hele land.
De protestanten moeten niets hebben...
van de pracht en praal van de katholieken.
Alle katholieke verering van beelden, van Maria...
daar geloven de gereformeerden allemaal niet in.
Zij zeggen eigenlijk: dat moet allemaal weg, dat is des duivels.
En daarom moet het ook met heel veel geweld.
Daarom gaan ze ook die beelden breken...
in brand steken, ophangen, erop pissen, noem maar op.
Dat moet allemaal met een soort extra agressie, om te laten zien...
dat je echt de duivel verslagen hebt in die beelden.
De schade van de Beeldenstorm was niet te overzien.
Op deze kerkbanken in Breda zijn alle gezichten weggehakt.
Eeuwenoude kerkinterieurs en onschatbare boekencollecties...
gingen voor altijd verloren.
De Beeldenstorm verspreidde zich vanuit het zuiden...
als een vloedgolf over de Nederlanden.
Je moet je voorstellen, in de zomer van 1566...
schrikken ook heel veel katholieken van wat hier gebeurd is.
Dit is niet wat zij verwacht hadden.
Het is wel oke als die protestanten...
buiten de muren van de stad naar preken gaan luisteren.
Maar dit natuurlijk is absoluut niet de bedoeling.
Aan het hof van Margaretha is de Beeldenstorm ingeslagen als een bom.
Ook bij de Nederlandse edelen...
die het smeekschrift niet hebben ondertekend...
en nog steeds aan haar kant staan.
Zoals Willem van Oranje.
Hij is een van de belangrijkste adviseurs van Filips...
en vertegenwoordigt de koning als gouverneur, of stadhouder...
van Holland, Zeeland en Utrecht.
Margaretha stuurt de edelen naar hun provincies...
om orde op zaken te stellen.
En Willem van Oranje naar Antwerpen.
Zij denkt dat hij als trouwe bondgenoot...
de fanatieke protestanten daar flink zal aanpakken.
En dat doet hij ook.
Willem laat drie beeldenstormers ophangen...
en verbant de rest uit zijn stad.
Zo lijkt Willem zich hard op te stellen tegen de protestanten.
Tegelijk gaf Willem de protestanten meer vrijheden...
dan Margaretha had toegestaan.
Zo kregen de protestanten kerken toegewezen...
waar ze diensten mochten houden.
Willem van Oranje is er niet zo van overtuigd...
dat er maar ruimte kan zijn voor één kerk in een samenleving.
Hij ziet dat er inmiddels zoveel protestantse minderheden zijn...
dat hij denkt dat je beter kunt experimenteren...
met een vorm van gedogen.
Dat wil zeggen dat er ruimte moet zijn voor zowel protestanten...
als katholieken in een en dezelfde samenleving.
Hendrik van Brederode wil dat de protestanten...
dezelfde rechten krijgen als de katholieken.
Hij verzamelde wapens en soldaten om een opstand te beginnen.
Den Bosch is al in handen van de geuzen...
nu wil hij toeslaan in andere steden.
Hij komt naar dit kasteel van Breda...
waar Willem van Oranje woonde, en vraagt hem de opstand te leiden.
Hendrik denkt dat Willem aan zijn kant staat...
omdat hij de protestanten enige vrijheid heeft gegeven.
Margaretha heeft inmiddels een leger bijeen gebracht...
om de opstandige edelen te verslaan.
Dat is het begin van een oorlog die 80 jaar zal duren.
De geuzen zijn niet opgewassen...
tegen de professionele troepen van Margaretha.
En Willem van Oranje?
Die weigerde openlijk voor de opstand te kiezen.
Willem van Oranje twijfelt of hij die geuzenlegers moet steunen.
Hij twijfelt of hij een gewapende opstand tegen de koning wil voeren.
Op dat moment is Willem van Oranje nog niet zover...
dat hij die stap wil nemen.
En hij besluit uiteindelijk om die geuzenlegers niet te hulp te komen.
Misschien speelt daarbij ook wel een rol...
dat die geuzenlegers vooral bestaan...
uit wat radicalere protestanten, de calvinisten.
En Willem van Oranje dacht: Als ik die openlijk ga steunen...
dan verlies ik draagvlak.
Want velen in de Nederlanden zijn het oneens met het Brussels beleid..
maar om die radicale protestanten te steunen, gaat een stap verder.
En Willem van Oranje besluit dus om die stap nog niet te nemen.
Het geuzenleger wordt kansloos verslagen.
De overlevenden krijgen de strop.
De Tachtigjarige Oorlog is nog maar net begonnen...
maar lijkt nu al verloren.
Margaretha dwingt de Nederlandse edelen...
een eed van gehoorzaamheid te tekenen.
Willem weigert.
Maar ook de geuzen steunt hij niet.
Omdat hij bang is zijn positie te verliezen.
Willem van Oranje wordt door de geuzen een lafaard genoemd...
en door Margaretha een verrader.
Halsoverkop vlucht hij naar zijn familiekasteel in Duitsland.
Het is maar tijdelijk, beweert Willem.
Maar hij neemt wel een groot deel van de inboedel mee.
Zoals 18 wandtapijten, en het tafelzilver.
Dit mes is een van de weinige voorwerpen van Willem...
die bewaard zijn gebleven.
MUZIEK, GEROEZEMOES EN EETGELUIDEN
Alleen edelen die de eed van gehoorzaamheid hebben afgelegd...
durven terug te keren aan het hof.
Zoals de graven van Egmont en Horne.
Zij zijn de stadhouders van Vlaanderen en Gelre...
en hebben Margaretha geholpen...
om de orde in hun provincies te herstellen.
Daarbij hebben ze de protestanten wel meer vrijheid gegeven.
Margaretha kan tevreden zijn.
Het verzet is neergeslagen.
Een massale opstand is uitgebleven.
Ze heeft de boel weer onder controle.
Maar haar broer Filips ziet dat anders.
In zijn ogen heeft Margaretha gefaald...
omdat ze de protestanten te veel ruimte gaf...
en de Beeldenstorm niet heeft voorkomen.
Daarom vervangt Filips haar door Alva...
de gevreesde 'IJzeren Hertog'.
In Madrid horen ze over die Beeldenstorm.
Dat is een schok, een enorme schok.
Omdat het de twee pilaren van Filips' politiek aantast.
Het tast aan de ene kant zijn pogingen aan...
om het katholicisme overal als enige godsdienst te vestigen.
Nu wordt hij publiekelijk eigenlijk in zijn hemd gezet.
En dat is meteen ook het tweede probleem.
Want die Beeldenstorm is een aantasting van zijn gezag.
Alva moet de opstandelingen straffen...
de protestanten uitroeien...
en het bestuur centraliseren.
Hee.
Hee!
Nederlandse edelen worden aan de kant geschoven of opgepakt.
Zoals de graven van Egmont en Horne...
die altijd trouw zijn gebleven aan de Spaanse koning.
Met een Spaans leger van 10.000 man komt Alva naar de Nederlanden...
om het gezag van de koning te herstellen.
Voor haar is de aankondiging dat Alva zal komen...
een klap in het gezicht, een ondermijning van haar gezag.
Want ze was juist bezig om orde op zaken te stellen.
Vijf dagen na aankomst stelde Alva zijn eigen rechtbank in:
de Raad van Beroerten.
Die moest iedereen veroordelen die had deelgenomen aan de Beeldenstorm.
Het volk had het al gauw over 'de bloedraad'...
vanwege de vele gruwelijke vonnissen.
Hij stelt een aparte rechtbank in, de Raad van Beroerten.
Die een groot aantal processen voert, doodvonnissen uitspreekt...
vaak ook tegen mensen die niet gepakt kunnen worden.
Maar die worden in afwezigheid veroordeeld.
Die weten: als we terugkomen en worden aangehouden...
dan gaat ook mijn kop eraf.
Ruim 10.000 mensen worden bij verstek veroordeeld...
en raken al hun bezittingen kwijt.
Meer dan duizend anderen worden geëxecuteerd.
Waaronder de graaf van Egmont.
Maar ook de heer van dit kasteel in Zuid-Limburg: de graaf van Horne.
Het is één ding om ter dood veroordeeld te worden.
Maar de verwachting was...
dat er dan nog misschien gratie zou kunnen komen.
En dat heeft Alva ook niet gedaan.
Het was vooral verbazingwekkend omdat deze mannen...
lid waren van de hoogste ridderorde die er was in Filips' rijk:
de Orde van het Gulden Vlies.
Er was ook eigenlijk een regel...
dat die mensen alleen door elkaar berecht konden worden.
Alva heeft zich daar niet veel van aangetrokken...
en toch dat besluit genomen om die executie te doen.
Beide edelen waren zeer geliefd bij het volk.
Alva wilde een voorbeeld stellen...
en maakte van hun executie een groot spektakel.
Het schavot op de Grote Markt in Brussel...
werd met een zwart laken overdekt.
En 3000 Spaanse soldaten moesten de orde bewaren.
De terechtstelling wekte afschuw in het hele land.
GELUID VAN VALLEND ZWAARD EN ONTSTELDE KRETEN
Het beeld van Alva als meedogenloze tiran was voor altijd gevestigd.
Een terechtstelling was een spektakelstuk.
Dat lokte altijd ontzettend veel volk naar de plek toe.
En dat was ook de bedoeling van de autoriteiten.
Want een van de ideeën erachter was afschrikking.
Duizenden protestanten in de Nederlanden...
slaan dan ook op de vlucht naar Engeland...
of net als Willem van Oranje, naar Duitsland.
Willem heeft zich teruggetrokken op het familiekasteel in Duitsland.
Hij wordt door protestanten en katholieken uitgemaakt...
voor verrader en lafaard.
En zo voelt hij zich ook.
Door inname van de Nederlanden door Alva...
was hij afgesneden van zijn belangrijkste bron van inkomsten...
de rente uit zijn bezittingen.
En zijn eer en reputatie redden, het belangrijkste goed van een edelman.
Als hij zelf door een koninklijke rechtbank wordt veroordeeld...
al zijn bezittingen verbeurd worden verklaard...
zijn oudste zoon wordt ontvoerd naar Spanje...
op dat moment pas besluit Willem om ook zelf naar de wapens te grijpen.
De opstand die dan uitbreekt, dat is dus voor een deel ook...
een soort privé-oorlog van de familie Nassau tegen Filips II.
Willem verkoopt zijn wandkleden en zijn tafelzilver.
Hij steekt zich diep in de schulden.
Met dat geld brengt hij een leger van huursoldaten op de been.
Willem hoopt de Spaanse troepen te verdrijven...
met de hulp van het volk.
Om te beginnen in Roermond.
Maar de bewoners houden de stadspoorten voor hem gesloten.
Zijn troepen mogen ook Groningen niet binnen.
Ze worden bij de Eems verpletterend verslagen.
Willems leger verliest de ene na de andere veldslag.
Ondertussen had geen enkele stad...
de poort geopend voor Willem van Oranje.
Het hele plan is faliekant mislukt.
Maar het had niet zo hoeven zijn.
Willem had Alva kunnen verslaan bij de Slag op het Lanakerveld.
Hier stak Willem geheel onverwachts de Maas over...
met meer troepen dan Alva.
Als hij toen meteen de aanval had ingezet...
had hij de oorlog met 80 jaar kunnen bekorten.
Maar de Slag op het Lanakerveld heeft nooit plaatsgevonden.
Want Willem durfde niet aan te vallen.
De 'IJzeren Hertog' ontweek daarna iedere confrontatie...
tot Willem blut was en zijn leger vanzelf uiteenviel.
Hij verwachtte dat men hem juichend zou tegemoetkomen.
Maar niets was minder waar.
Het blijkt dat de steun onder de bevolking...
toch een stuk minder groot is dan hij had gedacht en gehoopt.
Dus de poorten blijven gesloten.
Dat is het moment dat hij zich realiseert:
Ik moet ook mijn best gaan doen...
om de harten van de bevolking te winnen voor deze strijd.
Als hij nog een rol van betekenis wil blijven spelen...
moet zijn imago drastisch veranderen.
Daarom neemt Willem een team van tekenaars en schrijvers in de arm.
Zij moeten de publieke opinie in de Nederlanden onophoudelijk bestoken..
met spotprenten, brieven en liedjes.
Allemaal met hetzelfde doel:
de haat van het volk tegen de hertog van Alva aanwakkeren...
en zijn wreedheid flink uitvergroten.
Want zo ontstaat het ideale contrast...
waartegen Willem van Oranje zich kan afzetten.
Die opstand, zegt Willem...
is een gemeenschappelijke strijd van alle Nederlanders...
tegen een boosaardige, tirannieke Spaanse bezetting.
En wat Willem van Oranje vervolgens doet samen met zijn PR-team...
met zijn spindoctors, is dat verhaal heel creatief verspreiden...
met behulp van de nieuwe media van zijn tijd: de drukpers.
Dus met pamfletjes, geschriften en prentjes...
die in enorme hoeveelheden worden verspreid.
Een beetje zoals de nieuwe media van onze tijd...
zoals Twitter en Facebook, dat ook kunnen doen.
Die PR-campagne van Willem van Oranje is zó succesvol geweest...
dat we er later zelf in zijn gaan geloven.
En die opstand ook zijn gaan zien als een soort vrijheidsstrijd...
van de Nederlanders tegen de Spaanse bezetting.
Met Alva als tegenpool kan Willem zich profileren...
als de enige persoon die de Nederlanden kan redden.
Willem wordt consequent neergezet...
als een trouwe en rechtvaardige vaderfiguur.
Ook wordt er voortdurend op gehamerd...
hoeveel Willem voor de goede zaak heeft opgeofferd.
Zijn titels, zijn hoge functies, zijn kapitaal.
Maar gelukkig heeft Willem dat er voor over.
Want naar eigen zeggen heeft God hem aangewezen...
om de Nederlanden te bevrijden, en om vrede en eenheid te brengen.
Willem is niet de enige die het tegen de Spanjaarden opneemt.
Duizenden protestanten zijn voor Alva en zijn bloedraad gevlucht...
en in Duitsland en Engeland nog verder geradicaliseerd:
de watergeuzen.
Veel watergeuzen waren eigenlijk vluchtelingen.
Die de Nederlanden waren uitgetrokken...
toen de hertog van Alva daar binnenkwam.
Ze waren al hun bezittingen verloren...
en vaak verbitterd geraakt over wat hen was aangedaan.
En hebben een soort privé-legertjes gevormd...
wat we later de watergeuzen zijn gaan noemen.
De watergeuzen komen aan de kost door schepen te overvallen.
Wie zich verzet wordt zonder pardon overboord gegooid.
Sterker nog, de watergeuzen komen zelfs aan land.
Het hele kustgebied loopt gevaar.
Met hun rooftochten plunderen ze steden...
en vernielen kerken en kloosters.
En nu liggen ze voor Den Briel.
KERKKLOKKEN WORDEN GELUID
Het was niet de bedoeling.
De watergeuzen waren eigenlijk onderweg naar de Waddenzee...
maar kwamen door tegenwind toevallig hier terecht.
Een plaatselijke veerman vroeg: Waarom komen jullie Den Briel niet bevrijden?
Er is toch geen Spanjaard in de buurt.
Mwah, waarom eigenlijk niet, dachten de watergeuzen.
En al snel stonden ze hier voor de Noorderpoort te roepen:
In naam van Oranje, doe open de poort!
Al wist Willem van Oranje zelf van niets.
Haal op!
Marcheren!
Halt!
De opstandelingen zijn militair eigenlijk kansloos.
Het is toch een beetje de Palestijnen tegen de Israëli's.
De ene club heeft bijna niks in handen...
de andere is tot de tanden bewapend.
Dus wat kunnen die opstandelingen doen? Guerrillaoorlog.
Roer je trom!
TROMGEROFFEL
Ram die poort!
GEJUICH
Het kost de watergeuzen weinig moeite om Den Briel te veroveren.
Ze plunderen de stad, slaan aan het drinken en...
besluiten te blijven.
Wat Willem met zijn veldtochten niet lukte...
krijgen de watergeuzen wel voor elkaar.
Willem beseft dat hij zonder hun steun...
de strijd tegen de Spanjaarden niet kan winnen.
Een paar jaar later, in 1572, plant Willem van Oranje een nieuwe inval.
Dit keer een inval waar hij ook de watergeuzen bij betrekt.
En eigenlijk is het een verrassing voor vriend en vijand...
dat dit keer die invasie wel lijkt te slagen.
Vanuit Den Briel trekken de geuzen naar andere steden...
om die voor Willem van Oranje te winnen, goedschiks of kwaadschiks.
Veel stadsbestuurders durven de strijd met de watergeuzen niet aan.
Of zijn bang afgezet te worden door hun eigen protestantse burgers.
In korte tijd doet bijna iedere stad in Zeeland en Holland mee.
De propaganda heeft zijn werk gedaan.
De volksopstand waar Willem op hoopte, is begonnen.
BEKENDE MELODIE, MAAR MEER OPGEWEKT EN VLOTTER:
♪Wilhelmus van Nassauwe ben ik van Duutsen bloet
♪Den vaderlant getrouwe blief ick tot in den doet♪
De huursoldaten van Willem van Oranje...
hadden lang niet zo veel succes als de impulsieve watergeuzen.
Dat waren fanatieke protestanten, die vochten uit woede en wrok.
Hun leider was alleen niet Willem, maar een zekere Lumey.
En die Lumey is volgens alle berichten een onaangenaam mens...
die nietsontziend opereert.
Die ook zijn eigen manschappen vaak slecht behandelt.
Financieel onbetrouwbaar, kortom: een rotzak.
Lumey werd door velen gezien als de nieuwe leider van de opstand.
Hij was tenminste daadkrachtig en voor niets of niemand bang.
GEJUICH
Een van zijn daden die in binnen- en buitenland verontwaardiging opriepen
was de moord op 19 katholieke geestelijken:
De martelaren van Gorinchem.
KLATEREND WATER
De martelaren van Gorinchem worden hier nog altijd herdacht.
Maar, zij zijn niet de enige slachtoffers.
Willem van Oranje had altijd voor godsdienstvrijheid gepleit.
Daar kwam door wandaden van zijn leger en de watergeuzen...
in de praktijk weinig van terecht.
In zijn naam werden katholieke kloosters en kerken geplunderd...
nonnen verkracht en geestelijken vermoord.
Onderdeel van de guerrillaoorlog...
is ook het intimideren van de lokale bevolking.
Want die moet je achter je zien te krijgen...
en zo krijgen we ook die martelaren van Gorinchem.
Het signaal aan de bevolking is:
Als je niet met ons meewerkt, staat dat lot je te wachten.
Eigenlijk doet Lumey hetzelfde als Alva.
Proberen door intimidatie mensen aan zijn kant te krijgen.
Protestantse geuzen en opstandelingen...
konden even wreed zijn als het Spaanse leger.
En Willem van Oranje liet het gebeuren.
Willem van Oranje zit zelf ook met een probleem.
Omdat Lumey in zekere zin ook een rivaal van hem is geworden.
Een andere warlord, die ook een opstandje is begonnen...
en daar allerlei eigen belangen probeert te verdedigen.
Een dilemma voor Willem van Oranje..
omdat hij de watergeuzen nodig heeft als militair hulpmiddel...
en tegelijkertijd moet oppassen dat de watergeuzen niet zijn imago...
als de gematigde opstandelingenleider kapotmaken.
DEUR GAAT OPEN
Willem veroordeelt nadrukkelijk ieder wangedrag tegen katholieken.
Maar als het toch gebeurt, straft hij niemand.
Want hij is afhankelijk van de watergeuzen.
Willems houding maakt katholieken in de Nederlanden wantrouwend.
Sommige zijn wel voor godsdienstvrijheid...
en willen de opstand best steunen.
Maar niet als ze daarna zelf het slachtoffer worden.
Nou.
Lumey heeft zich ontpopt tot de leider van die bende watergeuzen.
En op moment dat hij door Willem van Oranje op de vingers wordt getikt...
vanwege de gruwelijkheden die hij begaat...
tegenover katholieke geestelijken met name...
dan denkt Lumey: Wie is die hele Willem van Oranje?
Ik heb nota bene al die steden weten in te nemen...
en die prins heeft nog maar heel weinig laten zien.
Dus ik laat me niet door hem vertellen wat ik moet doen.
En Willem van Oranje pikt dat niet.
Om brede steun voor de opstand te krijgen...
moet Lumey uit de weg worden geruimd.
Willem van Oranje neemt een besluit.
Die stuurt Lumey terug naar huis.
Hij zegt: Ik wil niks meer met je te maken hebben.
En hij wordt dus eigenlijk uit zijn functie ontzet door Oranje.
Teruggestuurd naar Luik, en daar wordt hij...
door vergiftiging waarschijnlijk, om het leven gebracht.
Voortaan heeft de Nederlandse opstand maar één echte leider.
Om die opstand te laten slagen...
heeft Willem van Oranje vooral de steun nodig van de steden.
Want daar zit het geld, en dat heeft hij nodig...
om zijn eigen legers te kunnen betalen.
En Willem van Oranje probeert...
om de zittende regenten in die steden aan zijn kant te houden.
Door hen te beloven dat ze op hun kussen kunnen blijven zitten...
als zij de kant van de opstand kiezen.
Maar ook door te beloven, dat als zij de kant van de opstand kiezen...
dat hij ervoor zal zorgen dat de katholieke godsdienst...
ook mag blijven worden uitgeoefend.
Dus er komt een protestantse kerk, maar naast een katholieke.
Die kunnen naast elkaar bestaan in dezelfde stad.
Nu veel steden zich bij de opstand hebben aangesloten...
wordt in Dordrecht de eerste vrije Statenvergadering bijeen geroepen.
Afgevaardigden van de belangrijkste steden in Holland komen hier samen..
om Filips II af te zweren...
en Willem van Oranje als enige stadhouder te erkennen.
In Dordrecht vindt in 1572 de eerste bijeenkomst...
van de Staten van Holland plaats...
die niet geautoriseerd is door Filips II.
Dus op eigen gezag, revolutie.
Er worden afspraken gemaakt over godsdienstvrijheid.
En we kunnen samenwerken in hun strijd tegen de Spanjaarden.
Het is de eerste aanzet tot een onafhankelijk land.
Hier, in deze zaal, ontstaat Nederland.
Willem van Oranje was uitgegroeid tot leider van de opstand.
Het was hem gelukt om de verdeelde provincies tot een eenheid te smeden
in de strijd tegen Spanje.
Maar koning Filips zag in hem een verrader...
en verklaarde Willem vogelvrij.
Voortaan had iedereen het recht om de prins op staande voet te doden.
De moordenaar zou meteen vergiffenis krijgen van de paus.
En beloond worden met een stuk grond, een adellijke titel...
en 25.000 gouden kronen.
SCHOT
NOG EEN SCHOT
En dat bleek onweerstaanbaar.
De Franse katholiek Balthasar Gerards doodde Willem van Oranje...
met een radslotpistool.
De moordenaar heeft de beloning nooit gekregen.
Want hij werd direct opgepakt...
en binnen een paar dagen terechtgesteld.
Volgens sommigen was Willem op slag dood.
Anderen beweren dat hij nog kon zeggen:
'Mijn God heb medelijden met mij en dit arme volk.'
Dat laatste paste mooi in het imago van Willem...
dat door zijn propagandateam zo zorgvuldig was opgebouwd.
En dat na zijn dood werd gebruikt om de strijd voort te zetten.
De moord heeft zeker geholpen met zijn reputatie.
Zeker, want hij zette zichzelf altijd heel erg neer...
als opofferingsgezinde vader des vaderlands.
Hij had natuurlijk nu het ultieme offer gebracht, zijn leven.
Willem van Oranje, de vrome christen die alles had opgegeven...
voor het Nederlandse volk.
Zijn titels, zijn bezittingen, en nu ook zijn eigen leven.
Dat Willem geliefd was bij het volk bleek op de dag van zijn begrafenis.
Toen er duizenden mensen langs de route stonden te huilen.
Na zijn dood namen zijn zonen...
eerst Maurits, daarna Frederik Hendrik, het stokje over.
En dat bleken beiden zeer succesvolle legerleiders te zijn.
Het is ook in die tijd dat Nederland als onafhankelijke staat...
geleidelijk ontstaat.
En dat er ook zoiets ontstaat...
als een dynastie van de Oranjes in Nederland.
En profiteerde dus ook de familie Oranje-Nassau enorm...
van het succes van de opstand...
die ooit door Willem van Oranje was ingezet...
maar pas lang na zijn dood tot een echt succes is geworden.
Niet overal werd getreurd om Willems dood.
In de katholieke provincies...
werd het nieuws met grote blijdschap ontvangen.
In Den Bosch zong het kerkkoor zelfs een loflied voor de dader.
Willem van Oranje had gewild dat katholieken en protestanten...
samen in vrede naast elkaar konden leven.
Maar dat ging niet zonder slag of stoot.
♪Te Deum lau-au-au-damus
♪Te Do-o-minum confitemur
♪Te aeternum Patrem omnis terra veneratur♪
Het is wonderlijk dat juist Willem van Oranje...
zulke heftige reacties opriep.
Hij opereerde liever achter de schermen...
en ging confrontaties uit de weg.
Het had niet zozeer met Willem te maken...
alswel met spanningen in ons land.
De Nederlanden maakten zich stap voor stap los van Spanje...
en leerden op eigen benen staan.
Volgende keer in Het verhaal van Nederland:
In de 17e eeuw begint ons land een wereldmacht te worden.
Niet per se door de typische handelsgeest...
maar vooral door roof en oorlog.
KANONSCHOTEN
Een kleine elite wordt steenrijk...
door de uitbuiting en onderdrukking van anderen.
Stap zelf in het verhaal van Nederland.
Download nu de podwalk-app...
En beleef de geschiedenis op de plek waar het gebeurde.
In tien avontuurlijke audiotours...
wandelen we over dijken en langs kastelen...
op zoek naar de sporen uit het verleden.
Kijk, in dit kasteel zat graaf Floris V gevangen.
Via de app wandel ik met je mee.
Om je het verhaal te vertellen van de plek waar je bent.
En ga erop uit.