BAROKMUZIEK
Anne-Marie Huybrechts en haar ouders vluchten
eind 16e eeuw uit Antwerpen naar het noorden.
Net als duizenden andere Brabanders en Vlamingen.
In de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
komen ze voor een keuze te staan:
Wachten tot ze terug kunnen...
of hun krachten bundelen met de Hollanders en Zeeuwen?
Dat is het begin van de Gouden Eeuw.
DRAMATISCHE MUZIEK
Dit is het verhaal van het land waarin we wonen.
Over mensen die hier ooit hebben geleefd.
Mensen zoals jij... en ik.
Het is een verhaal met gouden bergen en zwarte bladzijden.
Die ons laten zien wie we zijn, en hoe we zo zijn geworden.
Het is een verhaal over strijd en verzoening.
Over vroeger... en nu.
Dit is ons verhaal.
Dit is het verdronken land van Saeftinghe.
Zo'n 450 jaar geleden lag hier een dorp.
Met een vuurtoren, en zelfs een kasteel.
Da's allemaal weggespoeld...
omdat Nederlandse soldaten de dijken door staken...
en dit hele gebied onder water zetten.
Expres. Om de Spaanse troepen tegen te houden.
De 80-jarige oorlog om godsdienstvrijheid was nog steeds aan de gang.
Het noorden van ons land had zich vrijgemaakt van het katholieke Spanje.
Maar er werd nog volop gevochten in België.
Want dat hoorde toen ook bij de Nederlanden.
Vanaf 1580 beginnen de Spanjaarden een tegenaanval...
om de opstand in de Nederlanden neer te slaan.
En hun opmars lijkt onstuitbaar.
Eindhoven, Hoogstraten, Roosendaal.
De ene naar de andere stad valt in Spaanse handen.
Ieper, Brugge, Gent.
Ook de Nederlandse steden in het zuiden worden heroverd.
Maar één stad is het belangrijkste...
en daar gaat het de Spanjaarden om:
Het Brabantse Antwerpen.
Als je Antwerpen wil begrijpen in de late 16e eeuw...
wat je eigenlijk aan Rotterdam nu denken.
De Rotterdamse haven is heel erg belangrijk vanwege alle verbindingen over zee.
Maar de haven is groot geworden
omdat het ook verbindingen met het Duitse achterland had.
En Antwerpen had precies zo'n positie.
Dus als aan Antwerpen denken, dan denken we aan de Schelde...
om producten van de rest van Europa te halen.
En als doorvoerhaven voor allerlei producten die uit Europa komen.
ER KLINKEN VERRE EXPLOSIES
De burgers van Antwerpen denken veilig te zijn voor de Spanjaarden.
De stad wordt beschermd door sterke muren.
Maar voor hoelang nog?
De Spanjaarden komen steeds dichterbij.
Ze willen Antwerpen uithongeren...
om de bewoners tot overgave te dwingen.
Antwerpen wordt bevoorraad via de rivier de Schelde.
De Spanjaarden blokkeren deze route door de rivier af te sluiten met een brug.
Zo kan er geen enkel schip meer langs om de stad te bevoorraden.
De Antwerpenaren zijn van de buitenwereld afgesloten...
en zien hun voorraden slinken.
Als ze nog maar voor één maand graan over hebben...
gebeurt het ondenkbare.
Ondanks de sterke muren...
ondanks de ondergelopen dorpen zoals Saeftinghe...
ondanks alle voorzorgsmaatregelen...
geeft Antwerpen zich over.
Voor de Spanjaarden was het absoluut noodzakelijk om die stad te veroveren.
Voor de Hollanders, voor de opstandelingen...
was het zaak om die stad te behouden.
Want Antwerpen hoorde bij de opstandige steden.
En dat mislukt dus: De Spanjaarden winnen die Slag om Antwerpen.
De noordelijke Nederlanden wilden op hun beurt
de bevoorrading van het Spaanse leger afsnijden.
Ze verboden iedere handel met de vijand.
De Schelde werd opnieuw afgesloten.
Dit keer door de Zeeuwen, en niet met een brug...
maar met deze jongens hier.
Voortaan mochten de zeeschepen niet meer verder varen...
naar Gent, Antwerpen en Brugge.
Brabant en Vlaanderen waren altijd de rijkste...
en meest ontwikkelde provincies van de Nederlanden geweest.
Maar daar kwam nu een einde aan.
Voor de Antwerpenaren die toen leefden...
was het echt...
Voor de mensen die wat te makken hadden...
was het kiezen: Wat gaan we doen?
En voor mensen die voor hun brood afhankelijk waren...
van alle bedrijvigheid in Antwerpen, was er geen keus.
Want als de Schelde dicht is...
en er kunnen dus geen producten meer verhandeld worden...
dan is er ook minder vraag om die producten te maken.
Dus een grote groep mensen dacht: Hier is niet meer te leven...
we gaan weg.
De Spaanse troepen plunderen Antwerpen gelukkig niet...
maar dwingen alle protestantse inwoners om een keuze te maken:
Als ze katholiek worden, mogen ze blijven.
Anders moeten ze weg.
Het was volkomen duidelijk toen de Spanjaarden kwamen...
dat de katholieke Kerk weer dé Kerk zou zijn...
en dat er geen ruimte meer was voor andersgelovenden.
En voor een deel van de mensen zal dus gegolden hebben:
Wij willen ons geloof vrij kunnen uitoefenen.
Dat kan hier niet, we gaan weg.
Vooral de wat jongere Antwerpenaren...
zoals Anne-Marie en haar ouders, besluiten te vertrekken.
Ze verkopen hun huis niet...
omdat ze hopen ooit nog te kunnen terugkeren...
zodra de Spanjaarden zijn verdreven.
Ze gaan ervandoor met hun kinderen en hun personeel.
Zo vertrekken bijna 150.000 geschoolde ambachtslieden...
kunstenaars, wetenschappers en kooplieden...
uit de zuidelijke Nederlanden naar het noorden.
Met al hun kennis, en hun geld.
Antwerpen verliest de helft van zijn inwoners.
Maar ook in Brugge, Leuven...
Mechelen en Gent staat bijna de helft van alle huizen leeg.
Als je kijkt naar de namen van componisten...
van cartografen, ingenieurs...
heel veel kunstenaars.
Maar ook iemand als Joost van den Vondel had Vlaamse ouders.
Frans Hals.
Allemaal mensen die bij heel hoog in het vaandel hebben staan...
dat zijn allemaal kinderen van vluchtelingen.
In de Republiek hadden steden als Haarlem en Leiden flink geleden onder de oorlog.
Duizenden mensen waren omgekomen en de schade was enorm.
Overal waren goede ambachtslieden nodig om de boel weer op te bouwen.
Steden deden hun uiterste best
om de vluchtelingen binnen te halen met allerlei voordelen.
Zo kregen de immigranten subsidie.
Ze hoefden geen belasting te betalen.
Soms kregen ze een gratis woning of werkplaats.
En de kosten van de verhuizing werden vergoed.
Uiteindelijk zorgen die vluchtelingen er ook voor...
dat er heel veel goedkope arbeidskracht is.
En die gingen werken in de zagerijen, de rederijen...
de werven en de suikerraffinaderijen.
Dus die naamloze massa, zal ik het maar even noemen...
de armere arbeiders...
dat was wel het werkvoer dat ervoor zorgde dat die 17e eeuw...
uiteindelijk economisch gezien heel succesvol werd.
De stad Middelburg biedt zelfs boten heen en weer varen
naar Antwerpen om de vluchtelingen op te halen.
Die werden opgevangen met gratis brood en bier in deze abdij.
Als je bedenkt dat Antwerpen zo'n 100.000 inwoners had voor de val...
en daar waren er nog maar 40.000 van over...
Waar gaat iedereen naartoe?
Naar Duitsland, en naar Nederland.
En dan met name die steden in het westen van het land.
Die werden echt overspoeld.
Het aantal inwoners van Middelburg verdubbelde.
Maar ook Rotterdam groeide onstuimig.
En Haarlem en Leiden helemaal.
Alleen Delft had geen vluchtelingen durven opnemen...
uit angst voor Spaanse wraakacties.
Maar toen het Delftse bestuur zag...
hoe omringende steden opbloeiden dankzij de nieuwkomers...
probeerde het alsnog een graantje mee te pikken.
Stiekem werden Vlaamse textielwerkers uit Leiden
weggekaapt door hun extra voordelen te bieden.
Maar de stad waar meeste mensen heen trokken, was Amsterdam.
Die rijkeren, die kooplui die in Amsterdam terecht kwamen...
omdat daar een samenleving die er heel anders uitzag...
dan wat ze gewend waren in de zuidelijke Nederlanden.
Dat waren mensen die welvaart graag lieten zien...
die ook tochten, eigenlijk, met wat ze allemaal wel niet hadden.
Dat was een enorm contrast met de mensen die ze daar troffen...
die er allemaal heel strak uitzagen, donkere kleuren.
Hoogstens nog een kanten kraag, maar meer opsmuk dan dat was het niet.
Het is wel even wennen voor de plaatselijke bevolking.
Die verwachte arme en hulpeloze vluchtelingen.
Maar dat blijken de Antwerpenaren helemaal niet te zijn.
Ze zijn meestal rijk, goed gekleed...
en gewend aan een hogere levensstandaard...
dan ze in het noorden aantreffen.
GEROEZEMOES OP STRAAT
De vluchtelingen uit het zuiden zijn niet de enige nieuwkomers.
Ook veel Duitsers en Scandinaviërs komen naar de Republiek.
Op de vlucht voor oorlog, of op zoek naar werk en een beter leven.
Arme migranten konden ook dienst nemen op een schip.
Ze kwamen dan eerst in een zogenaamd schipperslogement terecht.
Dat moet er ongeveer zo hebben uitgezien.
Dit is een van de oudste huizen van Amsterdam.
Vroeger waren ze allemaal van hout...
maar daar zijn er nu nog maar twee van over.
VOLKSMUZIEK
Dit is Walter Schmidt uit Duitsland.
Een van de velen die in de Republiek en betere toekomst hoopt te vinden.
Al deze nieuwkomers hebben vaak geen cent op zak...
zijn laag geschoold en hebben hier niemand om op terug te vallen.
Ze moeten zichzelf maar zien te redden.
Zij zijn aan makkelijke prooi voor ronselaars...
die altijd weer op zoek zijn naar scheepslui en matrozen.
Mannen!
ONHEILSPELLENDE MUZIEK
Om op een schip te kunnen werken...
moeten ze eerst een wurgcontract tekenen.
Die arbeidscontracten die zeelieden en soldaten tekenden...
waren anders dan we ons nu voorstellen.
Die waren dwingend, als je eenmaal getekend had.
Vaak tekenden ze voor vijf tot zeven jaar.
Dan was je niet meer vrij om weg te gaan.
Dus je mocht niet meer opzeggen, je kon niet naar een andere werkgever.
Weglopen werd gestraft...
en ook ongehoorzaamheid werd zwaar gestraft, soms met lijfstraffen.
Ze zaten hier soms jaren zonder enige vorm van vrijheid.
Weglopers werden genadeloos hard afgestraft.
De grote vaart had iedereen hard nodig...
om de duizenden zeelieden te vervangen...
die jaarlijks niet meer terugkeerden.
Ja, en toch gingen ze.
En dat zegt wel iets over de armoede en de wanhoop...
van veel van die zeelieden en soldaten...
die in hele lage rangen, slecht betaald aan monsterden.
We zien best welgeschoolde zeelieden die vanuit het Baltische gebied...
met best veel ervaring aanmonsteren.
Maar je ziet ook hele grote groepen...
eigenlijk best wel wanhopige mensen...
die vanuit Duitsland bijvoorbeeld naar de Republiek komen.
ONVERSTAANBARE GESPREKKEN
De Nederlandse koopvaardijvloot was groter dan de Engelse en de Franse samen...
en had Amsterdam rijk gemaakt met de vrachtvaart op de Oostzee.
Maar de Vlaamse en Brabantse nieuwkomers zorgden voor een nieuwe koers.
GEROEZEMOES
Onder hen bevonden zich namelijk rijke investeerders en kooplieden...
met verstand van verre markten.
Die waren niet vergeten dat de oorlog in het zuiden nog steeds voortduurde.
Ze wilden dan ook alles doen om Spanje...
en het daarmee verbonden Portugal, te verzwakken.
Door de handel in specerijen over te nemen, bijvoorbeeld.
Dat was een markt die de Antwerpenaren goed kenden.
Er waren alleen schepen nodig...
om de specerijen zelf uit Oost-Indië te kunnen halen.
De basis van de koloniale handel van de Republiek is eigenlijk...
dat ze ook niet precies wisten hoe ze het moesten doen.
Wat heel goed werkt in de Republiek in die eerste jaren...
is dat het niet alleen kooplieden in Amsterdam zijn...
die denken: Hee, da's interessant, maar ook in Middelburg en Rotterdam.
Dus er ontstaat een competitie.
En dan moet je je voorstellen...
dat er kooplieden uit de zuidelijke Nederlanden bij komen...
en uit verschillende delen van de noordelijke Nederlanden.
Die verbinden zich in kleine compagnieën...
allemaal met twee of drie schepen, en: We gaan het gewoon proberen.
KLOKGELUI
De expedities werden zo goed mogelijk voorbereid.
Hier, in de Sint Olofskapel in Amsterdam...
kregen de aspirant-schippers en -stuurlui...
bijvoorbeeld les in kaartlezen en navigatie.
Veel beroemde Nederlandse ontdekkingsreizigers
hebben hier hun kennis opgedaan.
De zeevaarders leren zich midden op de oceaan te oriënteren
op de stand van de zon en de sterren.
Met dit soort navigatiemiddelen...
proberen ze de route te bepalen naar Oost-Indië, het huidige Indonesië.
Sommigen willen via het noorden om Rusland heen varen...
maar lopen hopeloos vast in het ijs en moeten daar overwinteren.
Anderen proberen om Zuid-Amerika heen te zeilen...
en de Stille Oceaan over te steken.
Maar zij stuiten op vijandige Portugezen.
En reis om de zuidpunt van Afrika heeft wel succes.
De route naar Oost-Indië is gevonden.
De opgedane kennis wordt zorgvuldig vastgelegd in reisbeschrijvingen...
en steeds preciezere zeekaarten.
Op hemelglobes worden nieuw ontdekte sterren gegroepeerd in sterrenbeelden.
Met namen als de Paradijsvogel, de Pauw en de Kameleon.
Ah!
De reis naar Indonesië duurt al snel zeven tot acht maanden.
En de omstandigheden aan boord zijn loodzwaar.
De eerste decennia varen ze dan eigenlijk direct door...
de Indische Oceaan op.
En later wordt Kaap de Goede Hoop gevestigd als verversingspost.
Om daar uit te rusten en nieuw voedsel aan boord te brengen.
Om alleen al bij Kaap de Goede Hoop te komen, Zuid-Afrika...
kon al vier tot vijf maanden in beslag nemen.
Want vaak in die eerste vier, vijf maanden...
ontstaat er al tekort aan vers voedsel...
en breken dus ziektes uit, zoals scheurbuik...
waar mensen echt op grote schaal aan overlijden.
Maar honger en ziektes zijn niet de enige gevaren op zee.
De Republiek was in oorlog met Spanje en Portugal.
En vanwege dat grote belang van die koloniale handel...
wisten de Hollanders en de Zeeuwen en de andere noordelijke gewesten:
Als we succesvol willen zijn tegen Spanje en Portugal...
dan moeten we proberen ze weg te duwen uit die koloniën.
De enige manier om dat te doen in die tijd, was gewoon boten bouwen...
met kanonnen erop, en soldaten meesturen en forten bouwen...
en vechten waar het nodig is, zeeslagen leveren waar het nodig is.
En dus proberen met geweld je positie in Azië te veroveren.
De eerste expeditie naar Oost-Indië had wel duidelijk gemaakt...
dat je met gewoon handel drijven niet ver kwam.
Het kwam meer aan op vechten.
Als het niet met Portugezen was, dan wel met Aziatische vorsten.
Zonder geweld was het onmogelijk...
om genoeg producten voor een lage prijs naar de Republiek te halen.
Daarom werd de koers gewijzigd.
Alle losse ondernemingen werden samengevoegd tot één handelsmaatschappij:
De Verenigde Oost-Indische Compagnie.
De VOC, die hier kantoor hield, kreeg het recht...
om vanaf het uiterste puntje van Afrika tot aan Oost-Indië en Japan..
buitenlandse politiek te bedrijven en oorlog te voeren.
KNALLEN EN GESCHREEUW
Spaanse en Portugese handelsposten worden aangevallen...
en de handel in specerijen overgenomen.
Niet dankzij Hollandse koopmanskunst...
maar met massaal militair geweld.
Vuur!
Concurrenten worden verjaagd...
hun plantages platgebrand en gebieden ontvolkt.
Oorlog is geen uitzondering...
maar standaardbeleid van de VOC om het monopolie te krijgen.
Want dan kunnen zij de regels bepalen.
Inheemse volken worden gedwongen specerijen te verbouwen...
en te verkopen tegen bodemprijzen.
En als ze weigeren, kunnen ze worden uitgeroeid.
Dat is wat er gebeurt met duizenden eilandbewoners op de Molukken.
SCHOTEN EN EXPLOSIES
Het ging absoluut niet alleen om handel:
Als de lokale bevolking niet meedeed...
in wat zij als een goeie transitie zagen...
ja, dan werd dat met geweld afgedwongen.
En dat zie je natuurlijk ook aan de manier...
waarop die schepen bewapend waren...
en de manier waarop mensen daarheen gingen en wat ze daar deden.
Er werden forten neergezet. Een fort is geen winkel.
Dus het was echt niet alleen handel.
Het was ook duidelijk met de wapens in de hand.
GESCHREEUW EN GEJUICH
De VOC wordt vaak gezien als handelsbedrijf.
Maar we begrijpen het pas goed als we ook zien...
hoe de VOC een militaire macht was, overging tot veroveringen.
En het mocht namens de Republiek dus ook verdragen sluiten...
en eigenlijk overheidstaken, zoals recht spreken, uitvoeren.
Denk aan de ommelanden van Batavia, denk aan de Banda-eilanden.
In al die gebieden speelt de VOC eigenlijk overheid...
nadat ze grote delen heeft veroverd.
Zo komt de export van nootmuskaat, foelie, kruidnagel en kaneel...
in Nederlandse handen.
De VOC wordt het grootste handelsbedrijf ter wereld.
De oorlog met Spanje is nog steeds aan de gang.
En de Zuid-Nederlandse vluchtelingen kunnen nog steeds niet terug...
naar Antwerpen, dat in Spaanse handen is.
Ze beginnen in te zien dat hun toekomst in de noordelijke Nederlanden ligt.
Langzamerhand vinden ze hun plaats in de samenleving van de noordelijke Nederlanden.
Door samen te werken in compagnieën als de VOC.
Of door het sluiten van huwelijken.
Zo krijgen sommige Zuid-Nederlanders eindelijk toegang tot de hoogste kringen.
...na het geven van de rechterhand...
De handel van de VOC leidt tot grote welvaart.
Maar alleen voor een kleine groep mensen:
De nieuwe elite van aandeelhouders, kooplieden en regenten.
De bestuurders van de Republiek.
De grote aandeelhouders waren eigenlijk dezelfde personen...
als de regenten en de bestuurders van steden...
en de mensen die in het landsbestuur en de Staten-Generaal zaten.
En als het niet dezelfde mensen waren, waren het wel dezelfde families.
Dus dat is eigenlijk een kleine groep, voor de hele Republiek...
misschien honderden families, die groots profiteerden van de VOC...
en andere koloniale handel.
GEROEZEMOES
GEKRIJS VAN MEEUWEN
In deze periode kun je eigenlijk zeggen...
dat de 'ontdekkingsreizen', zoals het vaak genoemd wordt...
vooral commercieel belang hadden.
Dus het ontdekken van nieuwe gebieden...
ging eigenlijk over: Waar kunnen we handel drijven...
en waar kunnen we commercieel interessante producten verbouwen?
Waar is tropische productiegrond?
Denk aan specerijen.
Denk aan koffie en thee, later, in de 18e eeuw.
Maar ook textiel: Indiase kleden en kleding...
stond op een heel hoog kwalitatief niveau...
dus daar was in Europa heel veel vraag naar.
Maar dat is niet het enige waarin wordt gehandeld.
Toen de Nederlandse schepen in Oost-Indië aankwamen...
bestond daar al eeuwen lang een levendige handel in slaven.
Die kwamen niet alleen uit Afrika, maar uit heel Azië.
De VOC ging daaraan meedoen...
en haalde slaven voor z'n houtzagerijen...
zijn mijnen, en voor de tuinen.
Dat waren plantages waar slaven in zware omstandigheden...
suiker, nootmuskaat of peper moesten verbouwen.
Het was eigenlijk pas toen duidelijk werd...
dat je met dit nieuwe systeem van internationale handel drijven...
van nieuwe producten naar Europa halen...
dat je des te meer winst kon maken als je slavernij gebruikte.
Dus als je gebruik maakte van gratis arbeidskrachten.
Slavernij betekent dat mensen tot slaaf gemaakt worden.
Dat betekent dat ze onvrij zijn, maar ook verkoopbaar.
De omvang van de Nederlandse slavenhandel in Oost-Indië is enorm.
Maar dat komt niet alleen door de VOC-bestuurders.
Er wordt ook in slaven gehandeld door de bemanningen van de schepen:
De gezagvoerders en de officieren, de boekhouders en chirurgijns...
ja, zelfs gewone stuurlieden en bootsmannen...
kopen en verkopen slaven.
Slavernij werd gekoppeld aan hele nieuwe manieren van knechten.
Je kunt iemand het beste knechten...
als je hem uit zijn sociale omgeving haalt...
hem vervoert naar een ander deel van de wereld...
en hem daar vermengt met allemaal andere mensen...
waar je de macht over hebt.
Maar je neemt ze ook hun menselijkheid af.
Want als je niet je eigen sociale netwerk om je heen hebt...
kun je niet je cultuur beleven, je kunt je religie niet beleven.
Dat zijn allemaal zaken waar mensen kracht uithalen.
Nou, die kracht hadden ze niet meer.
Ze werden eigenlijk nog maar één ding...
en dat was een radertje in het koloniale productiesysteem.
Een van de schepen die op de Portugezen werd buitgemaakt...
kwam hier de haven van Middelburg binnen met een ongewone lading:
Honderden Afrikaanse mannen, vrouwen en kinderen.
De kapitein wilde ze als slaaf verkopen.
Maar daar is het stadsbestuur op tegen.
De Afrikanen moeten maar vrijgelaten worden...
en een ambacht zoeken, zodat ze hun eigen geld kunnen verdienen.
Toch krijgt de kapitein het voor elkaar om te vertrekken...
en met de Afrikanen te doen wat-ie wil.
Binnen de Republiek is slavernij verboden, maar daarbuiten niet.
Het kon niet, want dat was Spaans.
De vermaledijde katholieke Spanjaarden deden aan slavernij.
Wij, rechtgeaarde calvinisten, doen dat niet.
Dat was heel lang de teneur.
En men heeft denk ik zó gedaan.
Er is niet een wet geweest, of een beslissing.
Dat is in ieder geval tot nu toe niet als zodanig teruggevonden.
Alle wetgeving vond eigenlijk plaats op stedelijk niveau.
Dus ook wetgeving rond slavernij.
Dat leidde ertoe dat er eigenlijk heel veel ruimte bestond...
eigenlijk heel veel afwezigheid van wetgeving en handhaving...
waardoor slavernij als praktijk...
dus wel degelijk voorkwam in de Republiek.
De VOC hield de slavenhandel en andere negatieve activiteiten...
zoveel mogelijk verborgen voor de Republiek.
Het is een kreeg de VOC twee gezichten:
In Oost-Indië was de bestuurlijke macht gebaseerd op geweld.
Thuis was 't een handelsonderneming, die voor welvaart zorgde.
Precies het beeld dat deze gevels uitstralen.
Aan de grachtengordel van Amsterdam verrezen de mooiste huizen.
Hier kwamen de geslaagde kooplui...
de fabrikanten en de bankiers te wonen.
De smaak van de elite was intussen flink aan het veranderen.
De schatten die de VOC uit Azie haalden...
veroorzaakten een sensatie.
Zoals dit Japanse lakkabinet met exotische motieven...
die nog nooit iemand had gezien.
De Hollandse interieurs kregen steeds meer kleur.
De tweede generatie zuiderlingen verlangt niet meer terug...
naar Antwerpen, Brugge of Gent.
Ze voelen zich geen Brabander of Vlaming meer.
Ze hebben hun plaats in het noorden gevonden...
en de heimweer is verdwenen.
Ze komen bij hun buren op bezoek om de laatste weetjes uit te wisselen.
Over de oorlog met de Spanjaarden, waar maar geen einde aan komt.
Ze drinken thee uit Oost-Indie in kopjes van Chinees porselein...
met koekjes van kaneel uit Ceylon.
Ze pronken met hun meubeltjes uit Batavia.
Hun goudleren behang.
Of nog mooier...
...een zwart slaafje.
Hoe zwarter, hoe beter.
Want dat contrasteert mooi met de witte huid van de dames.
Een witte huid wordt namelijk gezien als puur...
en een teken van schoonheid.
Het was officieel natuurlijk geen slaaf.
Want slavernij mocht in de Republiek der Nederlanden helemaal niet.
En er werd alles aan gedaan om de overzeese slaven...
uit het zicht te houden.
Maar toch staat-ie daar.
Tot slaaf gemaakten worden meegenomen uit Azie...
en uit Atlantisch gebied naar de Republiek.
Denk aan VOC-kooplieden die terugkomen uit Azie met hun gezin.
En dan tot slaaf gemaakte huisbedienden.
Mannen en vrouwen meenemen naar de plek waar ze wonen.
Men zag hoe aantrekkelijk het was...
en hoe ongelofelijk veel geld ermee kon worden verdiend.
Ja, dat heeft, eh...
toch de meningen doen kantelen.
En natuurlijk waren er nog steeds heel veel mensen tegen, die riepen:
'Weet je wel wat jullie aan het doen zijn, dit kan niet.'
En er waren zelfs mensen van de VOC die riepen:
'Slavernij moet je niet doen. Dat is inhumaan.'
Maar uiteindelijk zijn die stemmen verstomd.
Een roepende in de woestijn, want het grote geld lonkte.
KLOKGELUI
De Republiek was in minder dan drie generaties uitgegroeid...
tot een economische wereldmacht met Amsterdam als centrum.
Als bekroning van dat succes werd er geen paleis gebouwd...
voor een koning, zoals in omringende landen...
maar een plaats voor alle burgers.
Het grootste stadhuis van Europa.
Door die enorme economische successen is er heel veel veranderd.
En dat is ook wat het meeste in het oog springt.
De toegenomen rijkdom.
De prachtige gebouwen die zijn neergezet.
Wat we ons wel meteen moeten bedenken...
is dat voor het grootste deel van de mensen...
er niet zo veel verandert.
Dus in de steden was er misschien een rijke elite...
die 1 procent van de bevolking vormde.
En laat er nog eens een middenklasse tussen gezeten hebben...
van ambachtslieden en winkeliers...
die nog eens 10 tot 15 procent van de bevolking vormde.
Dan weet je dat meer dan 80 procent van de bevolking...
gewoon in armoede leefde.
Je kunt zeker kanttekeningen zetten bij het begrip Gouden Eeuw.
Wat dat betreft is dat begrip, denk ik wel, verouderd...
zou je kunnen zeggen en kijken we daar nu anders naar.
Met de enorme inkomsten van de VOC...
kon de Republiek de oorlog tegen Spanje bekostigen.
Er wordt nog tientallen jaren gevochten...
om het arme Brabant en Vlaanderen te bevrijden van het Spaanse juk.
Een beeld dat allang niet meer klopt.
De mensen in het zuiden zijn eigenlijk wel tevreden...
met hun Spaanse regering en hoeven niet meer zonodig bevrijd te worden.
Antwerpen is aan het opkrabbelen.
Katholieke kerken en kloosters worden in hun oude glorie hersteld.
Zondagscholen brengen het volk weer op het juiste katholieke pad...
en processies trekken opnieuw door de straten.
In korte tijd is de grootste...
protestantse stad van de Nederlanden weer volledig katholiek.
En ook de handel begint zich te herstellen.
Spanje en de Republiek zijn na 80 jaar strijd oorlogsmoe.
Na vier jaar onderhandelen wordt er vrede gesloten.
De frontlijn op dat moment wordt als grens bepaald...
tussen de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden.
Tien provincies in het zuiden blijven daardoor in Spaanse handen.
Brabant en Vlaanderen worden voorgoed opgesplitst.
Zo ontstaan Zeeuws-Vlaanderen en Noord-Brabant.
Tegelijk erkent Spanje de onafhankelijkheid...
van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
Dit alles wordt in 1648 vastgelegd in de Vrede van Munster.
Het originele verdrag en het bijbehorende zilveren kistje...
worden nog altijd bewaard.
De Nederlandse staat is geboren.
Wel blijft de Schelde gewoon afgesloten.
Amsterdam moet er niet aan denken...
dat Antwerpen weer net zo groot wordt als vroeger.
Onze 17e eeuw wordt gezien als een ongekend succes.
Alleen is het een succes dat nooit zou zijn bereikt zonder migranten.
Of het nou de tot slaaf gemaakten zijn in Oost- en West-Indie...
...of de berooide Duitsers en Scandinaviers...
die hier een veilig heenkomen zoeken.
Of de Vlamingen en Brabanders...
met hun hogere levensstandaard en verfijnde smaak.
Uiteindelijk zijn het de rijken...
die ons beeld bepalen van de Gouden Eeuw.
Want alleen zij hebben het geld om mooie huizen te bouwen.
En alleen de rijken kunnen zichzelf in dure kleding laten portretteren.
Als je op zoek gaat naar de ervaring van mensen...
onderaan de ladder, onderaan de piramide...
dan vind je die haast niet.
Want dan vind je eigenlijk alleen maar iemand...
vernoemd als object in een administratie...
als het gaat om mensen in slavernij.
Of als je de geschiedenis wilt weten van die matroos...
dan vind je 'm eigenlijk ook alleen maar terug met een naam...
en dat-ie daar op dat schip heeft gevaren.
Die honderdduizenden anderen die naar Amsterdam kwamen...
in de hoop op een beter leven.
Hoe hebben die de Gouden Eeuw ervaren?
Wie zal het zeggen?
Ze zijn nauwelijks in archieven of op schilderijen terecht gekomen.
Hebben geen enkel spoor achtergelaten.
Volgende keer in Het Verhaal van Nederland.
In de 18e eeuw eisen gewone burgers meer rechten op.
Vorst Willem. Het is alles uw schuld!
Deze patriotten komen in opstand tegen de elite.
Hun strijd voor gelijkheid leidt tot een heuse burgeroorlog.
Stap zelf in het verhaal van Nederland.
Download nu de podwalk app en beleef de geschiedenis op de plek...
waar het echt gebeurde.
In tien avontuurlijke audiotours wandelen we over dijken...
en langs kastelen, op zoek naar de sporen uit het verleden.
Kijk, in dit kasteel zat graaf Floris V gevangen.
Via de app wandel ik met je mee...
om je het verhaal te vertellen van de plek waar je bent.
Download nu de gratis podwalk app: Het Verhaal van Nederland.
En ga erop uit!